Biashara nchini Rwanda

Ujasiriamali nchini Rwanda unahusu maandalizi, uanzishaji, uendeshaji, ukuaji, uhamisho na kufungwa kwa shughuli za kiuchumi; hauishii kwenye kampuni zilizosajiliwa. IBES 2024 ilirekodi biashara 278,060 nje ya kilimo: 36,706 rasmi na 241,354 zisizo rasmi. Sensa ya Establishment ya 2023 iligundua kuwa 92.2% zilikuwa na wafanyakazi 1–3 na 90.4% zilikuwa biashara binafsi au mchanganyiko za mtu mmoja. Kurasimisha shughuli zisizo rasmi kwa hiyo ni sehemu kubwa ya mazingira ya biashara. Aina za kisheria ni Individual Enterprise, Private Company limited by shares au guarantee, Unlimited Company, Public Company, tawi la kampuni ya kigeni, kampuni tanzu au ubia. Individual Enterprise ina mmiliki mmoja na si mtu tofauti wa kisheria; faida yake hutozwa kupitia kodi ya mapato ya mtu binafsi. Kampuni kwa kawaida ni mtu tofauti wa kisheria na dhima kwa kawaida hubaki kwa kampuni au mchango wa wanahisa. Tawi si mtu tofauti na kampuni mama ya kigeni. Biashara za benki, bima na fedha haziwezi kutumia Private Company kama aina yao ya uendeshaji. Chaguo hutegemea umiliki, dhima, uwekezaji, utawala na kanuni za sekta. Usajili kupitia RDB na ORG unapatikana mtandaoni na hauna ada. Jina la biashara lazima liidhinishwe kabla ya kuanzishwa; mwombaji atoe anwani halisi ya usajili nchini, barua pepe na kitambulisho au pasipoti. Ombi linalokidhi masharti kwa kawaida hupokea Certificate of Incorporation au Business Registration Certificate ndani ya saa sita za kazi. Raia na wageni wanaweza kusajili; Private Company limited by shares haina kiwango cha chini cha mtaji wa hisa uliosajiliwa, na umiliki wa kigeni unaweza kuwa 100%. Mwanahisa wa kampuni ya kigeni kwa kawaida huwasilisha pia cheti cha kuanzishwa kilichothibitishwa na mthibitishaji, hati za kampuni na azimio la wanahisa au bodi. Tawi huhitaji azimio, cheti na hati za kampuni mama pamoja na mwakilishi mkazi. Usajili pekee hauruhusu kila shughuli. Shughuli inayodhibitiwa au inayotegemea eneo inaweza kuhitaji leseni, kibali au cheti kutoka mamlaka husika. RDB One Stop Centre hutoa taarifa, hupokea maombi na kufuatilia kesi; eRegulations hufunika kampuni za ndani, wafanyabiashara binafsi, kampuni za kigeni, utambulisho wa kodi, VAT, vibali, maeneo maalumu ya kiuchumi na mali ya kiakili. Rwanda Standards Board hushughulikia viwango, upimaji, uthibitishaji na metrology; cheti kinaweza kusaidia kufikia soko au kuuza nje lakini hakichukui nafasi ya leseni ya sekta. Vyama vya ushirika hutumia njia tofauti kupitia Rwanda Cooperative Agency na mfumo wake wa CMIS. Ombi kwa kawaida hujumuisha sheria ndogo, kanuni za ndani, malengo, idadi inayotakiwa ya waanzilishi, cheti cha Sector, mpango wa biashara, mpango wa miaka mitatu na taarifa za mtaji wa uendeshaji. Sector Cooperative Officer hukagua ndani ya siku zisizozidi tano; kisha District Cooperative Officer na RCA hushughulikia utu wa kisheria na cheti. RCA pia husajili, hudhibiti na kusaidia vyama na kusaidia kutatua migogoro. Usajili wa biashara hufungua akaunti ya kodi ya mapato na wajibu wa taarifa za robo mwaka moja kwa moja. Kwa kawaida usajili wa kodi unahitajika ndani ya siku saba tangu shughuli kuanza au kampuni kuanzishwa; mabadiliko ya mlipa kodi au shughuli pia huripotiwa ndani ya siku saba. Biashara za mtu mmoja na ubia kwa kawaida hutumia kodi ya mapato binafsi; kampuni hutumia kodi ya mapato ya kampuni. Utaratibu hutegemea mapato ya mwaka: hadi RWF 2,000,000 huenda yakastahili msamaha kwa masharti husika; RWF 2,000,001–12,000,000 hutumia kiwango tambarare; RWF 12,000,001–20,000,000 yanaweza kutumia lump-sum, uhasibu rahisi au uhasibu halisi baada ya ombi; zaidi ya RWF 20,000,000 hutumia utaratibu halisi. Mwaka wa kodi ni 1 Januari–31 Desemba; marejesho ya mwaka huwasilishwa Januari–Machi ya mwaka unaofuata; taarifa za robo mwaka hulipwa 30 Juni, 30 Septemba na 31 Desemba. Usajili wa VAT kwa kawaida huhitajika mauzo yanayotozwa yakizidi RWF 20,000,000 kwa mwaka au RWF 5,000,000 katika robo iliyotangulia. Kwa kawaida usajili hukamilishwa ndani ya siku saba; usajili wa hiari unaweza kuwezekana chini ya kiwango. Usajili wa VAT huhitaji mashine ya kielektroniki ya kutoa ankara. Kodi ya leseni ya biashara hutegemea shughuli ya faida na wilaya au eneo; tamko na malipo kwa kawaida ni ya mwaka au robo mwaka, na tarehe ya kawaida ya mwaka ni 31 Januari. Biashara ndogo sana na ndogo zinaweza kusamehewa miaka miwili ya kwanza kwa masharti husika. Wajibu mwingine unaweza kujumuisha forodha, kodi na ada za eneo, ankara za kielektroniki, uhasibu na taarifa za sekta. Kampuni huwasilisha marejesho ya mwaka na hesabu: kwa kawaida Januari–Julai kwa kampuni binafsi, Januari–Aprili kwa kampuni ya umma na Januari–Juni kwa kampuni ya kigeni. Mabadiliko ya mmiliki halisi huwasilishwa na katibu au mkurugenzi aliye madarakani ndani ya siku 14; kampuni isiyofanya kazi hutoa taarifa hiyo kila mwaka. Miradi ya uwekezaji inaweza kuomba Investment Certificate kupitia RDB One Stop Centre. Ombi linaweza kuhitaji mpango wa biashara au upembuzi yakinifu, nyaraka za kuanzishwa na leseni ya sekta; maombi kamili kwa kawaida huchakatwa ndani ya siku mbili za kazi. Cheti kinaweza kusaidia motisha na huduma kwa wawekezaji, lakini hakihakikishi motisha. MINICOM, vitengo vya maendeleo ya biashara vya wilaya na sekta, Business Development Advisors, Development Bank of Rwanda na programu kama Kataza hutoa ushauri, masoko, ukuzaji bidhaa, mafunzo, msaada wa kiufundi, uhasibu wa msingi na ufadhili. Dhamana za mikopo za BRD hulenga biashara zinazostahili mkopo lakini zina hatari kubwa zaidi ya kukopeshwa. Kataza hulenga wanawake vijana wanaostahili na watu wenye miaka 18–35 kwa mtaji wa uendeshaji au ukuaji. Programu hizi zina ukaguzi wa ustahiki, uchunguzi wa mkopeshaji na ulipaji; si ruzuku za moja kwa moja. ORG inaweza kusajili alama za biashara, hataza, miundo ya matumizi, miundo ya viwandani na hakimiliki. Muda elekezi ni takriban miezi mitatu kwa alama ya biashara, angalau miezi 12 kwa hataza, hadi miezi 12 kwa muundo wa matumizi, takriban miezi sita kwa muundo wa viwandani na karibu wiki moja kwa hakimiliki. Mabadiliko ya jina, anwani, shughuli, wakurugenzi, bodi, mtaji au hisa huhitaji utaratibu wa RDB unaotumika na, inapohitajika, azimio lililothibitishwa na mthibitishaji. Kufunga biashara kunahitaji zaidi ya kusitisha shughuli. Sasisha marejesho, lipa au tatua salio na ukamilishe taratibu husika za ORG au RDB na RRA. Ili RRA ifute akaunti ya kodi, biashara lazima isiwe inafanya kazi na iwe na salio sifuri au safi. Madeni yanaweza kusababisha hali ya kutofanya kazi kwa muda hadi yalipwe; marejesho ya kodi yanaendelea hadi RRA ithibitishe kufutwa. Kampuni iliyo katika ufilisi au ufutaji kwa kawaida huhitaji kwanza utaratibu unaofaa wa kuvunjwa na Liquidation Certificate. Ombi la kufuta kodi ya serikali ya eneo huwasilishwa localgov.rra.gov.rw, husainiwa na Sector Executive Secretary na kwa kawaida huchukua takriban siku tatu za kazi bila ada. Kufuta usajili wa biashara kwa kawaida huchukua takriban siku tano za kazi bila ada. Biashara ikifunguliwa tena inaweza kuwezesha TIN yake.