પાકિસ્તાનમાં ઇતિહાસ

પાકિસ્તાનની ભૂમિ એવા પ્રદેશમાં આવેલી છે જ્યાં માનવ ઇતિહાસ અત્યંત પ્રાચીન છે. સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિએ સુઆયોજિત વસાહતો ઊભી કરી, હસ્તકૌશલ્યોનો ઉપયોગ કર્યો અને દૂરદૂર સુધી વેપાર કર્યો. મોહેંજો-દડો અને હડપ્પા એ પ્રાચીન શહેરી વિશ્વનાં જાણીતાં ઉદાહરણો છે. પછીની સદીઓમાં અનેક લોકો, ભાષાઓ અને ધર્મોનું આગમન અને વસવાટ થયો. આ પ્રદેશે દક્ષિણ એશિયાને મધ્ય એશિયા, ઈરાન અને અફઘાનિસ્તાન સાથે જોડ્યો. વેપારમાર્ગો, સ્થળાંતર, યુદ્ધ અને સ્થાનિક સમુદાયોએ તેની સંસ્કૃતિઓને ઘડી. ગાંધાર બૌદ્ધ શિક્ષણ અને કલા માટે જાણીતું બન્યું, ખાસ કરીને હાલના ખૈબર પખ્તૂનખ્વા અને નજીકના પ્રદેશોની આસપાસ. સમય જતાં મુસ્લિમ રાજવંશો અને સલ્તનતોએ નવી રાજકીય, ધાર્મિક, સ્થાપત્ય અને સાહિત્યિક પરંપરાઓ ઉમેર્યાં. મુઘલ સમયગાળાએ વહીવટ, બગીચા, સ્થાપત્ય, ચિત્રકલા, ભાષા અને દરબારી સંસ્કૃતિનો મહત્ત્વપૂર્ણ વારસો છોડ્યો. સામ્રાજ્યની શૈલીઓની સાથે સ્થાનિક રીતરિવાજો પણ ચાલુ રહ્યા. પંજાબ, સિંધ, ખૈબર પખ્તૂનખ્વા, બલૂચિસ્તાન, કાશ્મીર અને અન્ય વિસ્તારોનો પોતપોતાનો ઇતિહાસ હતો. બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી શાસને જમીનવહીવટ, શિક્ષણ, પરિવહન, લશ્કરી સંગઠન, વેપાર અને શહેરી જીવનમાં ફેરફાર કર્યા. તેણે નવી રાજકીય સરહદો અને સંસ્થાઓ પણ ઊભી કરી. સંસ્થાનવાદી નિર્ણયો સમુદાયોને જુદી જુદી રીતે અસર કરતા હતા અને આજે પણ ઐતિહાસિક ચર્ચાનો ભાગ છે. 1947માં બ્રિટિશ ભારતના ભાગલા પડ્યા અને પાકિસ્તાનની રચના થઈ. ભાગલાથી સ્વતંત્રતા મળી, પરંતુ મોટા પાયે લોકોનું સ્થળાંતર, હિંસા, નુકસાન અને લાખો નવાગંતુકો માટે ઘર તથા સંસ્થાઓ ઊભાં કરવાનું મુશ્કેલ કામ પણ આવ્યું. સ્વતંત્રતા પછી પાકિસ્તાને પોતાનું બંધારણ, રાજકીય સંસ્થાઓ, અર્થતંત્ર, સશસ્ત્ર દળો, શિક્ષણવ્યવસ્થા, શહેરો અને સાંસ્કૃતિક જીવન વિકસાવ્યાં. તેના ઇતિહાસમાં નાગરિક સરકારો, લશ્કરી શાસન, પ્રાદેશિક સંઘર્ષો, સામાજિક ફેરફારો અને 1971માં બાંગ્લાદેશની રચનાનો સમાવેશ થાય છે. પાકિસ્તાનમાં ઇતિહાસ પાઠ્યપુસ્તકો, પારિવારિક વાર્તાઓ, સ્મારકો, સંગ્રહાલયો, સાહિત્ય, ધાર્મિક સ્થળો અને રાષ્ટ્રીય દિવસો દ્વારા યાદ કરવામાં આવે છે. પ્રાંત, ભાષા, ધર્મ, પેઢી અને રાજકીય દૃષ્ટિકોણ પ્રમાણે સ્મૃતિઓ અલગ હોઈ શકે છે, તેથી કોઈ એક વર્ણન દરેક અનુભવ સમજાવી શકતું નથી.