Ana gudanar da haraji a matakai daban-daban na gwamnati a Najeriya. Hukumomin tarayya, jihohi, da ƙananan hukumomi na iya samun ayyuka daban-daban, don haka biyan haraji guda ba ya maye gurbin duk sauran wajibcin haraji da ka iya kasancewa. Harajin kuɗin shiga na mutum gabaɗaya ya shafi kuɗin da mutane ke samu; ana yawan sarrafa harajin ma’aikata ta tsarin PAYE, wato Biyan Haraji Yayin Samun Kuɗi (Pay As You Earn). Masu sana’ar kansu da ƙwararru na iya buƙatar kula da bayanan kuɗin shiga da na kasuwancinsu. Kamfanoni na iya samun wajibcin harajin kuɗin shiga na kamfani, yayin da kayayyaki da hidimomi kan shafi harajin ƙarin ƙima, wanda aka fi sani da VAT. Ana iya cire harajin riƙewa daga wasu kuɗaɗe kafin mai karɓa ya karɓi ragowar. Sauran fannoni na iya haɗawa da harajin kwastam kan kayayyakin da aka shigo da su, harajin tambari kan wasu takardu ko mu’amaloli, kuɗaɗen da suka shafi kadarori, da wajibai na wasu sassa na musamman. Ainihin yadda ake bi ya danganta da mutum, mu’amala, wuri, da ƙa’idojin da ke aiki a lokacin. Ma’aikata, ’yan kwangila, masu gidaje, ’yan kasuwa, ƙwararru, da kamfanoni ya kamata su adana shaidar kuɗin shiga, kuɗaɗen da aka kashe, rasitocin ciniki, albashi, rasit, kadarori, da harajin da aka riga aka biya. Kyawawan bayanai suna sauƙaƙa bayar da rahoto daidai. Gudanar da haraji na iya haɗa hukumomin kuɗaɗen shiga na tarayya, hukumomin kuɗaɗen shiga na jihohi, ƙananan hukumomi, ma’aikata, bankuna, da masu ba da shawarar ƙwararru. Mai biyan haraji ya kamata ya gano hukumar da ke da alhakin, maimakon ɗauka cewa duk wata buƙata ta gaskiya ce. Wajibcin haraji na iya shafar zama, tsarin kasuwanci, tushen kuɗin shiga, matsayin rajista, da wurin da aiki ya gudana. Aikin da ba na hukuma ba ba ya nufin babu wajibcin haraji kai tsaye, amma wajibai na aikace-aikace sun bambanta bisa yanayi. Tsarin haraji yana da ƙa’idoji da haɗarurruka. Dokoki na iya sauyawa, bayanai na iya rasa cikawa, kuma ’yan damfara na iya yin kamar jami’ai ne; saboda haka masu biyan haraji ya kamata su yi amfani da sanarwa da rasit na hukuma da hanyoyin biyan da aka amince da su, su kuma nemi shawara ta yanzu game da takamaiman lamari.
Haraji a Najeriya
Haraji a Najeriya kuɗaɗe ne da mutane da kamfanoni ke biya domin tallafa wa ayyukan jama’a da na gwamnati. Haraji daban-daban na iya kasancewa na tarayya, jiha, ko ƙaramar hukuma, kuma harajin da ya dace ya danganta da kuɗin shiga, harkokin kasuwanci, mu’amaloli, kadarori, aikin yi, ko shigo da kaya. Ajiye bayanai da fahimtar hukumar da abin ya shafa su ne matakan farko mafi aminci a Najeriya.
Tip
Ka ajiye fayil mai sauƙi na haraji wanda ke ɗauke da kuɗin shiga, kuɗaɗen da aka kashe, rasitocin ciniki, bayanan albashi, rasit, da shaidar biya. Idan aikinka ko kasuwancinka ya sauya, tambayi hukumar haraji da ta dace a Najeriya ko ƙwararren mai ba da shawara game da rajista, rahoto, ko cire haraji da ake buƙata.