નેપાળમાં આસપાસનું પર્યાવરણ

નેપાળમાં દૈનિક આસપાસના પર્યાવરણનું સંચાલન સંઘીય વ્યવસ્થા હેઠળ થાય છે. વન અને પર્યાવરણ મંત્રાલય તથા તેનો પર્યાવરણ વિભાગ રાષ્ટ્રીય પર્યાવરણ ધોરણો, નિરીક્ષણ અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ સંભાળે છે. પાણી પુરવઠા મંત્રાલય અને તેનો પાણી પુરવઠા તથા ગટર વ્યવસ્થાપન વિભાગ પાણી અને સ્વચ્છતા વ્યવસ્થાને ટેકો આપે છે. નગરપાલિકાઓ, જેને नगरपालिका કહે છે, ગ્રામ્ય નગરપાલિકાઓ, જેને गाउँपालिका કહે છે, તથા વોર્ડ કચેરીઓ કચરો એકત્ર કરવો, રસ્તા સાફ કરવો, નિકાસ, જાહેર સ્થળો, સ્થાનિક પાણી વ્યવસ્થા અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપનના કેટલાક ભાગો સહિતની સ્થાનિક સેવાઓ સંભાળે છે. વ્યવહારમાં સામુદાયિક જૂથો, પાણી વપરાશકર્તા સમિતિઓ, ઉપયોગિતા સેવા-દાતાઓ અને ખાનગી સેવા-દાતાઓ આ કાર્યો કરી શકે છે. હિમાલય, પહાડી અને તરાઈ પ્રદેશો, સાત પ્રાંતો તથા અલગ સ્થાનિક સરકારો વચ્ચે સેવાઓની ગુણવત્તા ઘણું બદલાય છે. 2021ની વસ્તીગણતરીમાં નેપાળની વસ્તી 29,164,578 હતી; તેમાં 19,296,788 શહેરી નગરપાલિકાઓમાં અને 9,867,790 ગ્રામ્ય નગરપાલિકાઓમાં રહેતા હતા. સત્તાવાર શ્રેણી ‘શહેરી નગરપાલિકા’નો અર્થ ગીચ બાંધકામવાળો વિસ્તાર જ થાય એવું નથી; તેથી માત્ર નગરપાલિકાનું નામ વાસ્તવિક રહેણાક પરિસ્થિતિ બતાવતું નથી. સ્થાનિક સેવા વિનંતી સામાન્ય રીતે વોર્ડ કચેરી અથવા નગરપાલિકાથી શરૂ થાય છે; નિષ્ણાત બાબતો માટે પર્યાવરણ વિભાગ, જળવિજ્ઞાન અને હવામાન વિભાગ અથવા બીજી જવાબદાર સંસ્થાની જરૂર પડી શકે છે. પાણીની પહોંચ વ્યાપક છે, પરંતુ સેવાની ગુણવત્તા અસમાન છે. 2024–25ના નેપાળ મલ્ટિપલ ઇન્ડિકેટર ક્લસ્ટર સર્વેમાં સુધારેલા જળસ્રોત અને ઓછામાં ઓછી મૂળભૂત પાણી-પહોંચ 98.0% વસ્તી માટે નોંધાઈ, પરંતુ સુરક્ષિત રીતે સંચાલિત પાણી 55.5% માટે; શહેરી વિસ્તારોમાં આ આંકડો 61.8% અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં 42.8% હતો. તપાસાયેલા સુધારેલા સ્રોતોમાં 90.9%માં E. coli નહોતું, 91.2%માં પૂરતું પાણી મળતું હતું અને 91.2%માં સ્રોત પરિસરમાં હતો. પાણી પાઇપવાળી વ્યવસ્થા, ટ્યૂબવેલ, બોરહોલ, સુરક્ષિત ઝરણા અથવા કૂવા, ટેન્કર અને ગાડાં મારફતે મળી શકે છે. ગટર વ્યવસ્થા ન હોય ત્યાં ઘરેલું પાણીની સારવાર, સેપ્ટિક ટાંકી અને અન્ય સ્થળ પરની સ્વચ્છતા વ્યવસ્થા મહત્વની રહે છે. ઓછામાં ઓછી મૂળભૂત સ્વચ્છતા 79.9% સુધી પહોંચી હતી; ખુલ્લામાં શૌચ 5.5% હતું અને 86.2% લોકોને મૂળભૂત હાથ ધોવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ હતી. કચરો એકત્ર કરવો અને નિકાસ સ્થાનિક સેવા વિસ્તાર, કરાર અથવા સામુદાયિક વ્યવસ્થા પર આધારિત છે. સ્થાનિક સત્તાઓ ઘરેથી કચરો એકત્ર કરવો, રસ્તા સાફ કરવા, કચરાનું સ્થાનાંતરણ અને લેન્ડફિલ સેવા આપી શકે છે; રિસાયક્લિંગ તથા ખાતર બનાવવામાં ખાનગી કંપનીઓ અથવા સામુદાયિક જૂથો જોડાઈ શકે છે. ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ 2068 નિયમનકારી માળખું આપે છે, પરંતુ બધા સ્થળોની સેવા-પહોંચ અને ચાર્જની સરખામણી કરતો વિશ્વસનીય હાલનો રાષ્ટ્રીય આંકડો નથી. ન એકત્ર થયેલો કચરો નિકાસ બંધ કરી દુર્ગંધ, રોગવાહક જીવાત અને પાણી દૂષણનું જોખમ વધારી શકે છે. કચરો બાળવાથી હવાની ગુણવત્તાના વધારાના જોખમો ઊભા થાય છે. હવાની ગુણવત્તા હવા ગુણવત્તા નિરીક્ષણ મથકો (AQMS) દ્વારા માપવામાં આવે છે. પર્યાવરણ વિભાગે દેશભરમાં 27 સ્થાપિત મથકો નોંધ્યા; ઉલ્લેખિત મૂલ્યાંકનમાં ચાર પ્રાંતોના 10 મથકોના આંકડાનું વિશ્લેષણ કરાયું. તેથી નિરીક્ષણ દરેક વસાહતનું સમાન પ્રતિનિધિત્વ કરતું નથી. અહેવાલોમાં સામાન્ય રીતે PM2.5, PM10 અને કુલ સ્થગિત કણો આવરી લેવાય છે; વિભાગ નિરીક્ષણ અને સ્થિતિની માહિતી પ્રકાશિત કરે છે. પ્રદૂષણનું સ્તર ઋતુ પ્રમાણે ઘણું બદલાઈ શકે છે અને ગીચ ખીણો તથા તરાઈના કેટલાક ભાગોમાં ખાસ મહત્વનું છે. નેપાળનું રાષ્ટ્રીય ધ્વનિ સ્તર ધોરણ 2069/2012 વિસ્તારો પ્રમાણે દિવસ અને રાતની અલગ મર્યાદા નક્કી કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, શહેરી રહેણાક વિસ્તારો માટે 55 અને 50 dB(A), ગ્રામ્ય રહેણાક વિસ્તારો માટે 45 અને 40, વ્યાપારી વિસ્તારો માટે 65 અને 55, મિશ્ર રહેણાક વિસ્તારો માટે 63 અને 55, ઔદ્યોગિક વિસ્તારો માટે 75 અને 70 તથા સંરક્ષિત વિસ્તારો માટે 50 અને 40ની મર્યાદા છે. અમલવારી પર્યાવરણ વિભાગ, સ્થાનિક સત્તાઓ અને જરૂરી હોય ત્યાં પોલીસ અથવા નગરપાલિકા સેવાઓ વચ્ચે વહેંચાયેલી છે. અવાજથી અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિ માપણી માગી શકે અને સ્થાનિક ફરિયાદ કરી શકે છે, પરંતુ ઉપલબ્ધ સામગ્રીમાં એકસરખી રાષ્ટ્રીય ફરિયાદ ફી અથવા સમયમર્યાદા નથી. ઉદ્યાનો, ખુલ્લી જગ્યાઓ, શહેરી હરિયાળી અને જાહેર જમીનનું સંચાલન મુખ્યત્વે સ્થાનિક સ્તરે થાય છે. સ્થાનિક સરકારોને ઉદ્યાનો, ખુલ્લી જગ્યાઓ અને જાહેર વિસ્તારોનું રક્ષણ તથા સંચાલન કરવાની અપેક્ષા છે, પરંતુ સમીક્ષા કરેલી સામગ્રીમાં પ્રતિ વ્યક્તિ ખુલ્લી જગ્યાનો રાષ્ટ્રીય સ્તરે એકસરખો ક્વોટા નથી. હરિયાળી જગ્યાઓ છાંયો, ગરમીની સ્થિતિ, નિકાસ અને પૂરનું પાણી રોકવામાં મદદ કરી શકે છે. સંરક્ષિત વિસ્તારો, વનો અને જૈવવિવિધતાનું રક્ષણ મુખ્યત્વે ‘પ્રકૃતિ’ વિષયમાં આવે છે, દૈનિક આસપાસના પર્યાવરણમાં નહીં. પૂર, ભૂસ્ખલન, ભૂકંપ, આગ, વીજળી પડવી અને ભારે વરસાદ જુદા સ્થળોએ સલામતીને અસર કરે છે. રાષ્ટ્રીય આપત્તિ જોખમ ઘટાડા અને વ્યવસ્થાપન સત્તા, જળવિજ્ઞાન અને હવામાન વિભાગ, પ્રાંતીય તથા સ્થાનિક આપત્તિ સમિતિઓ, આપાતકાલીન સેવાઓ અને નગરપાલિકાઓ જવાબદારીઓ વહેંચે છે. NDRRMAએ 2018–2024 દરમિયાન 32,375 ઘટનાઓ, 3,672 મૃત્યુ, 446 ગુમ થયેલા લોકો, 11,752 ઇજાઓ, 57,271 અસરગ્રસ્ત ઘરો અને 43,168 નષ્ટ થયેલા માળખાકીય એકમો નોંધ્યા. જળવિજ્ઞાન અને હવામાન વિભાગ ચોવીસે કલાક હવામાન તથા પૂર ચેતવણીઓ આપે છે; પૂર હેલ્પલાઇન 1155 અને ચેતવણી બુલેટિન મફત છે, જોકે પહોંચ અને પ્રતિસાદ સમય સ્થાનિક રીતે બદલાય છે. BIPAD આપત્તિ જોખમ અને ઘટનાની માહિતી આપે છે; સ્થાનિક આપાતકાલીન કામગીરી કેન્દ્રો અને સ્થળાંતર આયોજન સ્થાનિક પ્રતિસાદને ટેકો આપે છે. જાહેર સૂચનાઓ, વોર્ડ અને સામુદાયિક પ્રક્રિયાઓ, લેખિત રજૂઆતો તથા ઔપચારિક પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકન મારફતે લોકો પર્યાવરણ અને સ્થળ-સંબંધિત નિર્ણયોમાં ભાગ લઈ શકે છે. પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકનને EIA, પ્રારંભિક પર્યાવરણીય તપાસને IEE અને સરળ પર્યાવરણીય અભ્યાસને BES કહે છે. EIA મંજૂરી પહેલાં સામાન્ય રીતે જાહેર સુનાવણી થાય છે; ઉલ્લેખિત EIA સૂચનાઓમાં ટિપ્પણી માટે સામાન્ય રીતે સાત દિવસ મળે છે. પહોંચ અને જવાબની ગુણવત્તા પ્રોજેક્ટ, જવાબદાર સત્તા અને સ્થાનિક પરિસ્થિતિ પર આધારિત છે. જાહેર સંસ્થા પાસેથી દસ્તાવેજો માગવા માહિતીનો અધિકાર બીજો માર્ગ છે. નેપાળની રાષ્ટ્રીય અનુકૂલન યોજના 2021–2050 અને ત્રીજું રાષ્ટ્રીય નિર્ધારિત યોગદાન લાંબા ગાળે હવામાન-સ્થિતિસ્થાપક વસાહતો, સુરક્ષિત જમીન ઉપયોગ, સુધારેલી નિકાસ, હરિયાળા જાહેર વિસ્તારો, ચક્રાકાર શહેરી વિકાસ અને જરૂર પડે ત્યાં વધુ સુરક્ષિત વસાહત આયોજન અથવા સ્થળાંતર માટે દિશા આપે છે. અમલ ભંડોળ, સ્થાનિક ક્ષમતા અને સંકલન પર આધારિત છે. NDC 3.0ની સમયમર્યાદા 2035 સુધી છે; નેપાળે નેટ-ઝીરો લક્ષ્ય 2045 માટે દર્શાવ્યું છે. નેપાળમાં આસપાસના પર્યાવરણ માટે એક જ દેશવ્યાપી સેવા, ફરિયાદની સામાન્ય સમયમર્યાદા, સર્વત્ર લાગુ કચરા-સંગ્રહ સમયપત્રક, એકસરખી ફી, ખુલ્લી જગ્યાનો ક્વોટા અથવા દરેક મુદ્દો સંભાળતી એક જ કચેરી નથી. વ્યવહારુ શરૂઆત સામાન્ય રીતે સંબંધિત વોર્ડ અથવા સ્થાનિક સરકારથી થાય છે; પછી ચોક્કસ સમસ્યા માટે જવાબદાર નિષ્ણાત સંઘીય, પ્રાંતીય, ઉપયોગિતા અથવા આપાતકાલીન સંસ્થાનો સંપર્ક થાય છે.