संविधान संप्रभुता आ राज्य शक्ति नेपाली जनतामे निहित करैत अछि आ मौलिक अधिकार, विधिक शासन तथा सार्वजनिक संस्थाक बीच नियंत्रण आ संतुलनक रक्षा करैत अछि। राष्ट्रपति राष्ट्राध्यक्ष छथि, जबकि प्रधानमंत्री आ मंत्रिपरिषद संघीय कार्यपालिकाक नेतृत्व करैत अछि। संघीय संसद प्रतिनिधि सभा आ स्थायी राष्ट्रिय सभासँ बनैत अछि। सर्वोच्च अदालत सर्वोच्च न्यायालय अछि, जकरा उच्च अदालत आ जिला अदालत सहयोग करैत अछि; प्रदेश आ स्थानीय तहक अपन सभा आ कार्यपालिका अछि। नेपालमे सरकारक तीन स्तर अछि: संघीय, प्रादेशिक आ स्थानीय। देशमे प्रशासनिक इकाइ रूपमे 77 जिला आ 77 जिला समन्वय समिति अछि। स्थानीय सरकारमे छह महानगरपालिका, 11 उपमहानगरपालिका, 276 नगरपालिका आ 460 गाउँपालिका अछि। संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय स्थानीय सरकारक क्षमता, सेवा सुविधा आ अंतर-सरकारी समन्वयमे सहयोग करैत अछि। प्रधानमंत्री तथा मंत्रिपरिषदक कार्यालय मंत्रिमंडल काज, सरकारी जिम्मेदारी, संघीय संबंध, राष्ट्रीय सुरक्षा आ डिजिटल शासनक समन्वय करैत अछि। संविधानक अनुसूची 5, 6, 7, 8 आ 9 विशेष आ साझा अधिकार बाँटैत अछि। ताहि लेल संघीय, प्रादेशिक आ स्थानीय सरकार प्रत्येक काज एके प्राधिकरण मार्फत नहि करैत अछि। संघीय कानून, क्षेत्र-विशेष कानून आ अंतर-सरकारी समन्वय ओवरलैप सुलझबैत अछि। सेवा अनुसार जिम्मेदार मंत्रालय, प्रदेश वा स्थानीय तहक माध्यमसँ सार्वजनिक सेवा लेल जा सकैत अछि; दस्तावेज, शुल्क आ वैधानिक प्रक्रिया सेहो बदलैत अछि। सिविल सेवामे भर्ती मुख्यतः लोक सेवा आयोगक परीक्षा आ सिफारिश अनुसार होइत अछि, जबकि प्रादेशिक आ स्थानीय कर्मचारी व्यवस्था संघीय वा प्रादेशिक कानून पर सेहो निर्भर करैत अछि। प्रत्येक सरकारी स्तर अपन संचित कोष चलबैत अछि आ अपन राजस्व, साझा राजस्व, प्राकृतिक संसाधन रॉयल्टी आ हस्तांतरणसँ धन पबैत अछि। हस्तांतरणमे राजस्व बाँट, रॉयल्टी बाँट, वित्तीय समानीकरण, सशर्त, पूरक आ विशेष अनुदान शामिल अछि। राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोग राजस्व बाँट व्यवस्था, समानीकरण आ सशर्त अनुदानक आधार, ऋण सीमा आ प्राकृतिक संसाधन आय वितरणक सिफारिश करैत अछि। वित्त वर्ष 2026/27क बजट वक्तव्य आ अंतर-सरकारी हस्तांतरण ढाँचा मौजूदा वित्तीय मानक दैत अछि, मुदा सटीक राशि वित्त वर्ष, प्रदेश आ स्थानीय तह अनुसार बदलैत अछि। सार्वजनिक निकाय बजट, खरीद, लेखांकन, लेखापरीक्षा आ प्रतिवेदनक नियम सेहो मानैत अछि। निगरानी कतेको संस्थामे बँटल अछि। अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग सार्वजनिक पदधारीक भ्रष्टाचार आ अधिकार दुरुपयोगक जाँच करैत अछि आ मामला दायर कऽ सकैत अछि। महालेखापरीक्षकक कार्यालय संघीय, प्रादेशिक आ स्थानीय कार्यालय, संवैधानिक निकाय, अदालत, सरकारी स्वामित्वक उद्यम आ सुरक्षा निकायक लेखापरीक्षा करैत अछि। संसदीय समिति, जाहिमे सार्वजनिक लेखा समिति शामिल अछि, राजनीतिक निगरानी करैत अछि। राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग अधिकार संबंधी चिंता जाँचैत अछि आ सिफारिश दैत अछि, जबकि राष्ट्रिय सूचना आयोग सार्वजनिक सूचनाक पहुँच देखैत अछि। संविधान महान्यायाधिवक्ता, संवैधानिक परिषद आ आन संवैधानिक निकाय सेहो स्थापित करैत अछि। संविधानक अनुच्छेद 27 आ सूचना सम्बन्धी हक ऐन 2007 नेपाली नागरिककेँ अपन वा सार्वजनिक हितक सूचना सार्वजनिक निकायसँ माँगबाक अधिकार दैत अछि। अनुरोध सामान्यतः सूचना अधिकारी लग जाइत अछि। संभव हो त निकायकेँ सूचना तुरंत देबाक चाही, नहि त 15 दिनक भीतर; जीवन वा सुरक्षासँ जुड़ल सूचनाक लेल 24 घंटाक समयसीमा अछि। अनुरोधकर्ता निर्धारित वास्तविक खर्च दैत अछि। शिकायत सात दिनक भीतर निकायक प्रमुख लग जा सकैत अछि, तकर बाद 35 दिनक भीतर राष्ट्रिय सूचना आयोगमे अपील कएल जा सकैत अछि। अपवादमे संप्रभुता, क्षेत्रीय अखंडता, राष्ट्रीय सुरक्षा, सार्वजनिक व्यवस्था, आपराधिक जाँच, वाणिज्यिक गोपनीयता, निजता आ सुरक्षा जेकाँ विषय शामिल अछि। सुरक्षा जिम्मेदारी सेहो बाँटल अछि। राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद आ प्रधानमंत्री तथा मंत्रिपरिषदक कार्यालय राष्ट्रीय सुरक्षाक समन्वय करैत अछि। रक्षा मन्त्रालय आ नेपाली सेना बाहरी रक्षा, संप्रभुता, क्षेत्रीय अखंडता आ विपद सहयोग देखैत अछि। गृह मन्त्रालय आ नेपाल प्रहरी आंतरिक सुरक्षा, सार्वजनिक व्यवस्था तथा अपराध रोकथाम वा जाँच करैत अछि। सशस्त्र प्रहरी बल नेपाल सशस्त्र संघर्ष, आतंकवाद, दंगा, सीमा सुरक्षा, विपद आ संरक्षित स्थल वा व्यक्तिक प्रतिक्रिया मे सहयोग करैत अछि। राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग खुफिया सूचना दैत अछि। नागरिक आपात पहुँच संबंधित आपात वा सुरक्षा निकाय मार्फत होइत अछि, कोनो सामान्य कमांड चैनल मार्फत नहि। सार्वजनिक प्राधिकरण पर कानून पालन, पारदर्शिता, जवाबदेही, लेखापरीक्षामे सहयोग आ अधिकार संरक्षणक दायित्व अछि। हर सेवाक लेल एकटा देशव्यापी शुल्क वा समयसीमा नहि अछि: जिम्मेदार स्तर, सेवा नियम, आवश्यक दस्तावेज आ वैधानिक समय-सारणी प्रक्रिया तय करैत अछि। चुनाव, दीवानी विवाद आ ऐतिहासिक विकास मुख्यतः अलग विषय क्षेत्र अछि, यद्यपि ओ नेपालक राज्य संस्थासँ जुड़ि सकैत अछि।
नेपालमे राज्य व्यवस्था
नेपाल संविधान 2015, संशोधन सहित, के अधीन शासित एकटा सार्वभौम, धर्मनिरपेक्ष, समावेशी, समाजवाद-उन्मुख संघीय लोकतांत्रिक गणराज्य अछि। राज्य शक्ति संघीय सरकार, सात प्रदेश सरकार आ 753 स्थानीय तहमे बँटल अछि। एहि व्यवस्थामे निर्वाचित संस्था, सार्वजनिक प्रशासन, अदालत, सार्वजनिक वित्त, निगरानी निकाय आ सुरक्षा संगठन शामिल अछि।
Tip
नेपाल सरकारसँ जुड़ल काजकेँ जिम्मेदारी, प्रक्रिया आ निगरानीक प्रश्न मानू; ई अनुमान नहि करू जे एकटा केंद्रीय प्राधिकरण सभ काज देखैत अछि। जिम्मेदार संघीय, प्रादेशिक वा स्थानीय निकाय पहचानू, तखन लागू सेवा वा सूचना प्रक्रिया अपनाउ आ समयसीमा, शुल्क आ दस्तावेज सामने राखू। शिकायतकेँ सही अधिकार-क्षेत्रवला संस्थासँ जोड़ू—विशेषतः सूचनाक पहुँच, भ्रष्टाचार, लेखापरीक्षा, मानव अधिकार वा सुरक्षा लेल।

