নেপালৰ ৰাষ্ট্ৰব্যৱস্থা

সংবিধানে সাৰ্বভৌমত্ব আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতা নেপালী জনসাধাৰণৰ হাতত ন্যস্ত কৰিছে আৰু মৌলিক অধিকাৰ, আইনৰ শাসন তথা ৰাজহুৱা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ মাজৰ নিয়ন্ত্ৰণ সুৰক্ষিত কৰে। ৰাষ্ট্ৰপতি ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান; প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰী পৰিষদে ফেডাৰেল কাৰ্যনিৰ্বাহক বিভাগৰ নেতৃত্ব দিয়ে। ফেডাৰেল সংসদত প্ৰতিনিধি সভা আৰু স্থায়ী ৰাষ্ট্ৰীয় সভা আছে। উচ্চতম ন্যায়ালয় সৰ্বোচ্চ আদালত; ইয়াৰ অধীনত উচ্চ আদালত আৰু জিলা আদালত আছে। প্ৰদেশ আৰু স্থানীয় স্তৰৰ নিজা বিধানসভা আৰু কাৰ্যনিৰ্বাহক আছে। নেপালৰ চৰকাৰৰ তিনিটা স্তৰ আছে: ফেডাৰেল, প্ৰাদেশিক আৰু স্থানীয়। দেশত প্ৰশাসনিক গোট হিচাপে ৭৭খন জিলা আৰু ৭৭টা জিলা সমন্বয় সমিতি আছে। স্থানীয় চৰকাৰত ছখন মহানগৰ, ১১খন উপ-মহানগৰ, ২৭৬খন পৌৰসভা আৰু ৪৬০খন গাঁওপালিকা আছে। ফেডাৰেল বিষয় আৰু সাধাৰণ প্ৰশাসন মন্ত্ৰালয়ে স্থানীয় চৰকাৰৰ সামৰ্থ্য, সেৱা-সহায় আৰু আন্তঃচৰকাৰী সমন্বয় সমৰ্থন কৰে। প্ৰধানমন্ত্ৰী তথা মন্ত্ৰী পৰিষদৰ কাৰ্যালয়ে মন্ত্ৰীসভাৰ কাম, চৰকাৰী দায়িত্ব, ফেডাৰেল সম্পৰ্ক, ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আৰু ডিজিটেল শাসনৰ সমন্বয় কৰে। সংবিধানে অনুসূচী ৫, ৬, ৭, ৮ আৰু ৯ৰ জৰিয়তে একক আৰু যৌথ ক্ষমতা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। সেয়েহে ফেডাৰেল, প্ৰাদেশিক আৰু স্থানীয় চৰকাৰে প্ৰতিটো কাম একে কৰ্তৃপক্ষৰ জৰিয়তে নকৰে। ফেডাৰেল আইন, খণ্ডভিত্তিক আইন আৰু আন্তঃচৰকাৰী সমন্বয়ে দায়িত্বৰ মিল থকা ক্ষেত্ৰসমূহ সমাধান কৰে। সেৱা অনুসৰি দায়িত্বশীল মন্ত্ৰালয়, প্ৰদেশ বা স্থানীয় স্তৰৰ পৰা ৰাজহুৱা সেৱা ল’ব পাৰি; নথি, মাচুল আৰু আইনগত পদ্ধতিও পৃথক। অসামৰিক সেৱাত নিযুক্তি মূলতঃ লোকসেৱা আয়োগৰ পৰীক্ষা আৰু পৰামৰ্শ অনুসৰি হয়; প্ৰাদেশিক আৰু স্থানীয় কৰ্মচাৰী নিয়োগ ফেডাৰেল বা প্ৰাদেশিক আইনৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰ কৰে। প্ৰতিটো চৰকাৰী স্তৰে একত্ৰিত পুঁজি চলায় আৰু নিজা ৰাজহ, ভাগ-বতৰা কৰা ৰাজহ, প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ৰয়েল্টি আৰু হস্তান্তৰৰ পৰা ধন পায়। হস্তান্তৰত ৰাজহ আৰু ৰয়েল্টি ভাগ-বতৰা, বিত্তীয় সমীকৰণ, চৰ্তযুক্ত, পৰিপূৰক আৰু বিশেষ অনুদান অন্তৰ্ভুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু বিত্ত আয়োগে ৰাজহ-বণ্টন, সমীকৰণ আৰু চৰ্তযুক্ত অনুদানৰ ভিত্তি, ঋণসীমা আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ আয় বিতৰণৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। ২০২৬/২৭ বিত্তীয় বৰ্ষৰ বাজেট ভাষণ আৰু আন্তঃচৰকাৰী হস্তান্তৰ কাঠামোৱে বৰ্তমানৰ বিত্তীয় পৰিমাপ প্ৰদান কৰে; সঠিক পৰিমাণ বিত্তীয় বৰ্ষ, প্ৰদেশ আৰু স্থানীয় স্তৰভেদে সলনি হয়। ৰাজহুৱা সংস্থাই বাজেট, ক্ৰয়, হিচাপ, নিৰীক্ষা আৰু প্ৰতিবেদনৰ নিয়মো মানে। তদাৰকী কেইবাটাও প্ৰতিষ্ঠানৰ মাজত বিভক্ত। কৰ্তৃত্বৰ অপব্যৱহাৰ তদন্ত আয়োগে ৰাজহুৱা পদত থকা লোকৰ দুৰ্নীতি আৰু ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰ তদন্ত কৰে আৰু গোচৰ তৰিব পাৰে। মহালেখা পৰীক্ষকৰ কাৰ্যালয়ে ফেডাৰেল, প্ৰাদেশিক আৰু স্থানীয় কাৰ্যালয়, সাংবিধানিক সংস্থা, আদালত, চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠান আৰু নিৰাপত্তা সংস্থাৰ নিৰীক্ষা কৰে। ৰাজহুৱা হিচাপ সমিতিকে ধৰি সংসদীয় সমিতিয়ে ৰাজনৈতিক তদাৰক কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগে অধিকাৰ-সম্পৰ্কীয় বিষয় তদন্ত কৰি পৰামৰ্শ দিয়ে; ৰাষ্ট্ৰীয় তথ্য আয়োগে ৰাজহুৱা তথ্যৰ অধিকাৰ তদাৰক কৰে। সংবিধানে মহান্যায়াধিবক্তা, সাংবিধানিক পৰিষদ আৰু আন সাংবিধানিক সংস্থাও স্থাপন কৰিছে। সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ২৭ আৰু ২০০৭ চনৰ তথ্যৰ অধিকাৰ আইনে নেপালী নাগৰিকক ৰাজহুৱা সংস্থাৰ পৰা নিজৰ বা ৰাজহুৱা স্বাৰ্থৰ তথ্য বিচৰাৰ অধিকাৰ দিয়ে। সাধাৰণতে তথ্য বিষয়াৰ ওচৰত আবেদন কৰিব লাগে। সম্ভৱ হ’লে সংস্থাই তৎক্ষণাৎ তথ্য দিব লাগে, অন্যথা ১৫ দিনৰ ভিতৰত; জীৱন বা সুৰক্ষাৰ সৈতে জড়িত তথ্যৰ বাবে ২৪ ঘণ্টাৰ সময়সীমা। আবেদনকাৰীয়ে নিৰ্ধাৰিত প্ৰকৃত খৰচ দিয়ে। সাত দিনৰ ভিতৰত সংস্থাৰ মুৰব্বীৰ ওচৰত অভিযোগ কৰিব পাৰি; তাৰ পিছত ৩৫ দিনৰ ভিতৰত ৰাষ্ট্ৰীয় তথ্য আয়োগলৈ আপীল কৰিব পাৰি। ব্যতিক্ৰমৰ ভিতৰত সাৰ্বভৌমত্ব, ভূখণ্ডৰ অখণ্ডতা, ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা, ৰাজহুৱা শৃংখলা, অপৰাধ তদন্ত, বাণিজ্যিক গোপনীয়তা, গোপনীয়তা আৰু সুৰক্ষাৰ বিষয় আছে। নিৰাপত্তাৰ দায়িত্বও বিতৰণ কৰা হৈছে। ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা পৰিষদ আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী তথা মন্ত্ৰী পৰিষদৰ কাৰ্যালয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ সমন্বয় কৰে। প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰালয় আৰু নেপাল সেনাই বাহ্যিক প্ৰতিৰক্ষা, সাৰ্বভৌমত্ব, ভূখণ্ডৰ অখণ্ডতা আৰু দুৰ্যোগ-সহায়ৰ কাম কৰে। গৃহ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয় আৰু নেপাল আৰক্ষীয়ে আভ্যন্তৰীণ নিৰাপত্তা, ৰাজহুৱা শৃংখলা, অপৰাধ প্ৰতিৰোধ আৰু তদন্ত চম্ভালে। সশস্ত্ৰ আৰক্ষী বাহিনী নেপালে সশস্ত্ৰ সংঘাত, সন্ত্ৰাসবাদ, দাঙ্গা, সীমান্ত সুৰক্ষা, দুৰ্যোগ আৰু সুৰক্ষিত স্থান বা ব্যক্তিৰ সঁহাৰিত সহায় কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় অনুসন্ধান বিভাগে চোৰাংচোৱা তথ্য যোগায়। সাধাৰণ নাগৰিকৰ যোগাযোগ সংশ্লিষ্ট জৰুৰীকালীন বা নিৰাপত্তা সংস্থাৰ জৰিয়তে হয়; কোনো সাধাৰণ কমাণ্ড চেনেল নাই। ৰাজহুৱা কৰ্তৃপক্ষই আইন মানিব লাগে, স্বচ্ছতা আৰু জবাবদিহিতা বজাই ৰাখিব লাগে, নিৰীক্ষাত সহযোগ কৰিব লাগে আৰু অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিব লাগে। সকলো সেৱাৰ বাবে একক ৰাষ্ট্ৰীয় মাচুল বা সময়সীমা নাই: দায়িত্বশীল স্তৰ, সেৱাৰ নিয়ম, প্ৰয়োজনীয় নথি আৰু আইনগত সময়সূচীয়ে পদ্ধতি নিৰ্ধাৰণ কৰে। নিৰ্বাচন, ব্যক্তিগত আইনৰ বিবাদ আৰু ঐতিহাসিক বিকাশ মূলতঃ পৃথক বিষয়, যদিও নেপালৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে সংযোগ থাকিব পাৰে।