नेपालमा घरपालुवा जनावर

कुकुर वा बिरालो ल्याउनुअघि त्यसको उत्पत्ति, खोप अभिलेख, पहिचान, स्वास्थ्य अवस्था र फिर्ता लैजाने वा सुरक्षित नयाँ घर खोज्ने सम्भावना जाँच्नुहोस्। पहिचान गरिएको राष्ट्रिय ढाँचाले सामान्य निजी कुकुर र बिरालोका लागि प्रजनक वा बिक्री दर्ता, वा राष्ट्रव्यापी पालना अनुमतिपत्रको व्यवस्था गर्दैन। नगरपालिका, निजी सेवा प्रदायक र पशु कल्याण संस्थाले फरक सेवा दिन सक्छन्, तर राष्ट्रिय रूपमा अपनाउने, दर्ता गर्ने वा जिम्मा छोड्ने प्रक्रिया स्थापित छैन। मालिकले खाना, पानी, आश्रय, पशुचिकित्सा उपचार र सुरक्षित आवास उपलब्ध गराउनुपर्छ। मुलुकी अपराध संहिता २०७४ को दफा २९० ले कुटपिट, यातना, क्षमताभन्दा बढी बोझ, बिरामी वा घाइते जनावरलाई काममा लगाउने, हानिकारक पदार्थ खुवाउने र अन्य क्रूर व्यवहारलाई निषेध गर्छ। आफ्नो बिरामी वा बूढो जनावरलाई सार्वजनिक ठाउँमा छाड्नु पनि निषेधित छ। तोकिएको सजाय तीन महिनासम्म कैद, रु. ५,००० सम्म जरिवाना वा दुवै हो। उजुरी वा हदम्यादको अवधि तीन महिना छ। नेपाल पशु चिकित्सा परिषद्मा दर्ताले योग्य पशु चिकित्सक पहिचान गर्छ, र दर्ताबिना पशुचिकित्सा अभ्यास गर्न निषेध छ। केन्द्रीय रिफरल पशु अस्पतालले काठमाडौं उपत्यकामा सरकारी प्रेषण सेवा दिन्छ। पशु सेवा विभागका कार्यालय, पशु चिकित्सा कार्यालय र निजी क्लिनिक व्यावहारिक विकल्प हुन्, तर काठमाडौं बाहिर सेवा उपलब्धता स्थानीय रूपमा पक्का गर्नुपर्छ। रेबिज रोकथामका लागि कुकुर र बिरालोको आधिकारिक तालिकामा तीन महिनाको उमेरदेखि पहिलो मात्रा, एक महिनापछि दोस्रो मात्रा र त्यसपछि हरेक वर्ष बुस्टर खोप दिइन्छ। खोप लगाउने दिन जनावर स्वस्थ हुनुपर्छ। यो तालिका आधिकारिक उत्पादन वा कार्यक्रमको सिफारिस हो; यसले मात्र मालिकको राष्ट्रव्यापी सामान्य कानुनी दायित्व स्थापित गर्दैन। नगरपालिका कार्यक्रम घरपालुवा जनावरको हेरचाहको छुट्टै पक्ष हो। काठमाडौं महानगरपालिकाको कुकुर/बिरालो बन्ध्याकरण, खोप तथा अभिलेखन कार्यविधि २०८० मा कुकुर र बिरालोको बन्ध्याकरण, खोप र अभिलेखन समावेश छन्। मध्यनेपाल नगरपालिका र पाँचखाल नगरपालिकाले पनि स्थानीय बन्ध्याकरण वा छाडा कुकुर कार्यक्रम अभिलेख गरेका छन्। तिनको भौगोलिक पहुँच, शुल्क, समय, क्षमता र योग्यताका नियम समान छैनन्। नेपाली शब्द कुकुर, बिरालो, बन्ध्याकरण, भ्याक्सिनेसन र अभिलेखनले dog, cat, sterilization, vaccination र recording जनाउँछन्। जङ्गली, संरक्षित वा विदेशी प्रजाति सामान्य रूपमा घरपालुवा बनाइने जनावरका नियममा पर्दैनन्। राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐनले वन्य प्रजातिलाई अलग रूपमा लिन्छ र अनुमति वा CITES कागजात आवश्यक पर्न सक्छ। त्यसैले लागू वन्यजन्तु निकायसँग नबुझी जङ्गली वा विदेशी जनावरलाई सामान्य घरपालुवा जनावरका रूपमा राख्न नकिन्नुहोस्। कुकुर वा बिरालो आयात मुलुकी ऐन २०५५ अन्तर्गतको पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा ऐनले नियमन गर्छ। जनावर पशु क्वारेन्टिन चेकपोस्टबाट प्रवेश गर्नुपर्छ र खाना, पानी, सुरक्षा, क्वारेन्टिन तथा आदेश गरिएका खोपको खर्च आयातकर्ताले व्यहोर्छ। प्रकोप भएको क्षेत्रबाट आएको, रोगमुक्त वा स्वास्थ्य प्रमाणपत्र नभएको, संक्रमित भएको वा दूषित यातायातमा ल्याइएको जनावरलाई प्रवेश नदिन सकिन्छ। अधिकारीहरूले फिर्ता पठाउने, हटाउने वा नष्ट गर्ने आदेश दिन सक्छन्। लिन नआएको जनावरलाई जफत, लिलाम, हटाउन वा नष्ट गर्न सकिन्छ। कुकुर वा बिरालोको प्रमाणपत्रमा मालिक, प्रजाति, उमेर वा जन्ममिति, लिङ्ग, जात, रङ, चिन्ह, ट्याटु वा स्थायी पहिचान, उत्पत्ति, अघिल्लो दुई वर्षको यात्रा, रेबिज खोप, सेरोलोजी र क्लिनिकल परीक्षणको विवरण हुन्छ। स्वास्थ्य वा स्यानिटरी प्रमाणपत्र १० दिनका लागि मान्य हुन्छ। क्वारेन्टिनको अवधि हरेक घरपालुवा जनावरका लागि निश्चित हुँदैन; रोगको जोखिम र घटनाअनुसार तय हुन्छ। क्वारेन्टिन पूरा भएपछि बढीमा तीन दिनभित्र जनावर लिन सकिन्छ। नेपाल परराष्ट्र मन्त्रालयको सन् २०२४ को Protocol and Consular Handbook मा आयातसम्बन्धी निर्देशन कूटनीतिक र कन्सुलर सन्दर्भका लागि छ। त्यसमा आगमनभन्दा बढीमा १० दिनअघि जारी गरिएको अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रमाणपत्र, खोप अभिलेख, माइक्रोचिप, जातको विवरण, देशको क्वारेन्टिन कागजात र खरिद रसिद वा पालना प्रमाण उल्लेख छन्। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा काठमाडौंको पशु क्वारेन्टिन कार्यालयलाई आगमनभन्दा कम्तीमा ७२ घण्टाअघि जानकारी दिनुपर्छ। जनावर फर्काउँदा प्रवेशका कागजात फेरि आवश्यक हुन्छन्। नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणको AIP अनुसार घरपालुवा कुकुर वा बिरालोका लागि पशु सेवा विभागको सिफारिस पत्र चाहिँदैन। तर स्वास्थ्य र खोप अभिलेख सान्दर्भिक रहन्छन्, र विमान कम्पनी तथा गन्तव्य देशका नियम छुट्टै जाँच्नुपर्छ। नेपालका लागि राष्ट्रव्यापी रूपमा स्थापित आधिकारिक जिम्मा लिने वा आश्रयस्थल मापदण्ड पहिचान गरिएको छैन। स्थानीय छाडा कुकुर बन्ध्याकरण तथा खोप कार्यक्रम र स्थानीय कल्याण वा NGO सेवाले व्यावहारिक विकल्प दिन सक्छन्, तर कुनैले पनि जनावर स्वीकार्ने प्रत्याभूति दिँदैन। पालना, खोप, बन्ध्याकरण, अपनाउने वा जिम्मा छोड्ने कामका लागि भरपर्दो राष्ट्रव्यापी मानक शुल्क स्थापित छैन। सम्बन्धित नगरपालिका, वडा, पशु सेवा विभाग कार्यालय, पशु क्वारेन्टिन कार्यालय वा दर्ता भएका पशु चिकित्सकसँग हालको मूल्य, समय, क्षमता र आवश्यक कागजात पक्का गर्नुहोस्।