నేపాల్‌లో భాష

నేపాల్ రాజ్యాంగంలో మాతృభాషకు मातृभाषा, జాతీయ భాషకు राष्ट्रभाषा అనే పదాలు వాడతారు. ఆర్టికల్ 6 ప్రకారం నేపాల్‌లో మాట్లాడే అన్ని భాషలకు జాతీయ భాష హోదా ఉంది. ఆర్టికల్ 7 దేవనాగరి లిపిలో రాసే నేపాలీని సమాఖ్య ప్రభుత్వ అధికార భాషగా నిర్ణయిస్తుంది. ప్రావిన్స్ తన జనాభాలో మెజారిటీ మాట్లాడే ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ భాషలను ప్రావిన్షియల్ చట్టం ద్వారా అధికారిక వినియోగానికి గుర్తించవచ్చు. ఈ చట్టపరమైన వ్యవస్థ మున్సిపాలిటీలు, పాఠశాలలు లేదా సమాజాలు స్థానిక భాషలను ఉపయోగించడాన్ని నిరోధించదు. 2021 జాతీయ జనాభా మరియు గృహగణనలో 124 మాతృభాషలు నమోదయ్యాయి; వాటిలో 13 భాషలు 2011 నుంచి కొత్తగా నమోదయ్యాయి. జనాభాలో 44.86% మందికి నేపాలీ మొదటి భాష. విస్తృతంగా నమోదైన ఇతర భాషల్లో మైథిలీ 11.05%, భోజ్‌పురి 6.24%, థారు 5.88%, తమాంగ్ 4.88%, బజ్జికా 3.89%, అవధి 2.96%, నేపాల్ భాష (నేవార్) 2.96%, మగర్ ధుట్ 2.78%, దోతేలీ 1.70%, ఉర్దూ 1.42%, యాక్థుంగ్/లింబు 1.20%, గురుంగ్ 1.12% ఉన్నాయి. భాషా వినియోగం ప్రాంతాన్ని బట్టి బాగా మారుతుంది. మైథిలీ, భోజ్‌పురి, బజ్జికా, అవధి, థారు, ఉర్దూ తరాయ్, మధేశ్ ప్రాంతాల్లో ఎక్కువగా వినిపిస్తాయి. నేపాలీ, తమాంగ్, మగర్ ధుట్, నేపాల్ భాష, గురుంగ్, యాక్థుంగ్/లింబు, రాయ్, షెర్పా భిన్నమైన కొండ, పర్వత ప్రాంతాల్లో ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. పశ్చిమ, దూర పశ్చిమ ప్రాంతాల భాషా రూపాలకు దోతేలీ, బైతడేలీ, అఛ్ఛామీ, బజ్హాంగీ, బజురేలీ, దార్చులేలీ, దడేల్ధురీ వంటి పేర్లున్నాయి. స్థానిక రూపాన్ని ప్రత్యేక భాషగా లేదా మాండలికంగా వర్గీకరించాలా అనేది జాతీయ గణాంకాలు మాత్రమే నిర్ణయించవు. నేపాల్ బహుభాషా దేశమైనప్పటికీ రెండో భాషకు అందుబాటు అందరికీ సమానంగా లేదు. జనగణన ప్రకారం 48.08% మందికి రెండో భాష రాదు. 13,482,904 మంది, అంటే 46.23%, నేపాలీని రెండో భాషగా పేర్కొన్నారు. కొన్ని ప్రదేశాలు, సందర్భాల్లో మైథిలీ, హిందీ, భోజ్‌పురి, ఇంగ్లీష్, థారు, బజ్జికా, అవధి, ఉర్దూ కూడా పరస్పర సంబంధానికి లేదా విద్యకు ఉపయోగపడతాయి. ఈ గణాంకాలు నివేదించిన భాషా వినియోగాన్ని చూపుతాయి; ప్రతి ప్రజా కార్యాలయం లేదా సేవ ప్రతి భాషలో అందుబాటులో ఉందని నిరూపించవు. ప్రాంతాల మధ్య భాషా వైవిధ్య సూచికలో గణనీయమైన తేడాలున్నాయి. ప్రావిన్సుల్లో కోషీ సూచిక అత్యధికంగా 0.788; కర్ణాలీది అత్యల్పంగా 0.206. జిల్లాల్లో సోలుఖుంబు 0.813, జాజర్‌కోట్ 0.025గా ఉన్నాయి. ఇవి భాషలు ఎంతగా కేంద్రీకృతమయ్యాయి లేదా విస్తరించాయో చూపుతాయి; ఒక జిల్లాకు లేదా మున్సిపాలిటీకి నిర్దిష్ట అధికార భాష హక్కు ఉందని స్వయంచాలకంగా నిర్ధారించవు. సమాఖ్య ప్రభుత్వం రాజ్యాంగ చట్రాన్ని అందిస్తుంది. భాషా కమిషన్ (भाषा आयोग) భాషా వినియోగాన్ని పరిశోధిస్తుంది, పరిస్థితులను పర్యవేక్షిస్తుంది, అధికార భాషా ఏర్పాట్లను సిఫారసు చేస్తుంది, భాషల పరిరక్షణ, ప్రోత్సాహానికి తోడ్పడుతుంది; భాషా డేటా, అనువాదం, డిజిటలీకరణపై కూడా పనిచేస్తుంది. మెజారిటీ భాషలను ప్రభుత్వ అధికారిక వినియోగంలో చేర్చాలా అనేది ప్రావిన్సులు చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తాయి. స్థానిక సమాచార వినిమయం, బోధనా ఏర్పాట్లతో సహా రోజువారీ భాషా వాతావరణంలో స్థానిక ప్రభుత్వాలు, పాఠశాలలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ఆర్టికల్ 31(5), ఆర్టికల్ 32 భాషకు సంబంధించిన హక్కులను పరిరక్షిస్తాయి. ప్రజలకు మాతృభాషలో విద్య పొందే హక్కు, అందుకోసం విద్యాసంస్థలు స్థాపించే హక్కు ఉన్నాయి; భాషా వినియోగం, సాంస్కృతిక భాగస్వామ్యం, భాష, లిపి, సంస్కృతి, వారసత్వ పరిరక్షణ, ప్రోత్సాహానికి సంబంధించిన హక్కులూ ఉన్నాయి. అయితే ప్రతి భాషలో మాతృభాషా పాఠశాల, ప్రతి కార్యాలయంలో అనువాదం లేదా ప్రభుత్వ సేవ దేశమంతటా స్వయంచాలకంగా లభిస్తుందని ఈ నిబంధనలు హామీ ఇవ్వవు. ఉపాధ్యాయులు, అభ్యసన సామగ్రి, పరీక్షా భాష, పరిపాలనా సామర్థ్యం, స్థానిక నిర్ణయాలు వాస్తవ ప్రాప్యతను ప్రభావితం చేస్తాయి. విద్యా మంత్రిత్వశాఖ, దాని పాఠశాల విద్యా విభాగం జాతీయ విద్యా విధానం, పాఠశాలల్లో భాషా ప్రాప్యత అంశాలను నిర్వహిస్తాయి. నేపాల్ భాష, మగర్, లింబు, దోతేలీ వంటి భాషలపై భాషా కమిషన్ సాధ్యాసాధ్యాలు, వినియోగ అధ్యయనాలు చేపట్టింది. అధ్యయనం ఉండటం లేదా రాజ్యాంగ హక్కు ఉండటం వల్ల సమీప పాఠశాలలో ప్రస్తుతం ఆ భాషలో బోధన జరుగుతోందని నిరూపించదు. సమాఖ్య ప్రజా రంగంలో నేపాలీ ఆధిపత్యం కొనసాగుతుండగా, స్థానిక మీడియా, సాంస్కృతిక కార్యకలాపాల ద్వారా ఇతర భాషలు ప్రజా భాగస్వామ్యాన్ని విస్తరిస్తాయి. ప్రెస్ కౌన్సిల్ నేపాల్ నేపాల్ భాష, మైథిలీలో జర్నలిజం నియమావళి పనిని నమోదు చేసింది; దోతేలీ, థారు, భోజ్‌పురి భాషల్లో అనువాదాలూ సిద్ధం చేసింది. లభ్యత, చేరువ సేవాదారు, ప్రదేశం, మాధ్యమాన్ని బట్టి మారుతాయి. భాషా సేకరణలు, లిపులు, సాహిత్యం, మౌఖిక సంప్రదాయాలు, నిఘంటువులు, పదకోశాలు, భాషా కోర్సులకు సంస్థాగత, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాల ద్వారా మద్దతు లభిస్తుంది. భాషా సేవలకు దేశవ్యాప్తంగా ఒకే రుసుము లేదా గడువు లేదు. ప్రజా భాషా హక్కులకు సాధారణంగా ప్రత్యేక భాషా సేవా రుసుము ఉండదు; అయితే వాస్తవ ఖర్చు, నిరీక్షణ సమయం ప్రావిన్స్, మున్సిపాలిటీ, పాఠశాల, కార్యాలయం లేదా మీడియా సేవాదారుని బట్టి మారవచ్చు. కాబట్టి రాజ్యాంగ గుర్తింపు, జనగణనలో నమోదు లేదా సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యత ఒక్కటే విశ్వసనీయ సేవ అందుబాటును నిర్ధారించదు. పరిపాలన, భాగస్వామ్యం, సంస్కృతి లేదా భాషల ఆచరణాత్మక పంపిణీపై ప్రభావం చూపినప్పుడే భాషా అభ్యాసం, సాధారణ సంభాషణ, మీడియా నిర్మాణం ఈ అంశ పరిధిలోకి వస్తాయి.