ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਮਾਤ੍ਰਭਾਸ਼ਾ ਲਈ मातृभाषा ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ राष्ट्रभाषा ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਾ 6 ਅਧੀਨ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਧਾਰਾ 7 ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਨੇਪਾਲੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਸੂਬਾ ਸੂਬਾਈ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵੱਲੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮਨੋਨੀਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾਵਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਨਹੀਂ। 2021 ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਘਰ-ਗਿਣਤੀ ਜਨਗਣਨਾ ਨੇ 124 ਮਾਤ੍ਰਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 13 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 2011 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਆਂ ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ। 44.86% ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇਪਾਲੀ ਸੀ। ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਰਜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਥਿਲੀ 11.05%, ਭੋਜਪੁਰੀ 6.24%, ਥਾਰੂ 5.88%, ਤਾਮਾਂਗ 4.88%, ਬੱਜਿਕਾ 3.89%, ਅਵਧੀ 2.96%, ਨੇਪਾਲ ਭਾਸ਼ਾ (ਨੇਵਾਰ) 2.96%, ਮਗਰ ਧੁਤ 2.78%, ਡੋਟੇਲੀ 1.70%, ਉਰਦੂ 1.42%, ਯਾਕਥੁੰਗ/ਲਿੰਬੂ 1.20% ਅਤੇ ਗੁਰੁੰਗ 1.12% ਸਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਮੈਥਿਲੀ, ਭੋਜਪੁਰੀ, ਬੱਜਿਕਾ, ਅਵਧੀ, ਥਾਰੂ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਤਰਾਈ ਅਤੇ ਮਧੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਨੇਪਾਲੀ, ਤਾਮਾਂਗ, ਮਗਰ ਧੁਤ, ਨੇਪਾਲ ਭਾਸ਼ਾ, ਗੁਰੁੰਗ, ਯਾਕਥੁੰਗ/ਲਿੰਬੂ, ਰਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰਪਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਪੱਛਮੀ ਬੋਲੀਆਂ ਡੋਟੇਲੀ, ਬੈਤਡੇਲੀ, ਅਛਾਮੀ, ਬਝਾਂਗੀ, ਬਜੁਰੇਲੀ, ਦਾਰਚੁਲੇਲੀ ਅਤੇ ਡਡੇਲਧੁਰੀ ਵਰਗੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਕੜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਕੋਈ ਸਥਾਨਕ ਬੋਲੀ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾ। ਨੇਪਾਲ ਬਹੁਭਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਜਨਗਣਨਾ ਮੁਤਾਬਕ 48.08% ਲੋਕ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। 46.23% ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨੇਪਾਲੀ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੱਸਿਆ; ਇਹ 13,482,904 ਲੋਕ ਸਨ। ਮੈਥਿਲੀ, ਹਿੰਦੀ, ਭੋਜਪੁਰੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਥਾਰੂ, ਬੱਜਿਕਾ, ਅਵਧੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਰਤੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਕਿ ਹਰ ਜਨਤਕ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੂਚਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਕੋਸ਼ੀ ਦਾ ਸੂਬਾਈ ਸੂਚਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 0.788 ਸੀ, ਜਦਕਿ ਕਰਨਾਲੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ 0.206 ਸੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੋਲੁਖੁੰਬੂ 0.813 ਅਤੇ ਜਾਜਰਕੋਟ 0.025 ’ਤੇ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਜਾਂ ਫੈਲਾਅ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲਦੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਢਾਂਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਆਯੋਗ (भाषा आयोग) ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ’ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅੰਕੜਿਆਂ, ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਸਥਾਨਕ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਸਮੇਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਾ 31(5) ਅਤੇ ਧਾਰਾ 32 ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਅਤੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਲਿਪੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੱਕ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਰ ਥਾਂ ਖ਼ਾਸ ਮਾਤ੍ਰਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲ, ਹਰ ਜਨਤਕ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਜਾਂ ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਅਧਿਆਪਕ, ਸਿੱਖਣ ਸਮੱਗਰੀ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਸਲ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਹੁੰਚ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਆਯੋਗ ਨੇ ਨੇਪਾਲ ਭਾਸ਼ਾ, ਮਗਰ, ਲਿੰਬੂ ਅਤੇ ਡੋਟੇਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਅਧਿਐਨ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਹੱਕ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿ ਨੇੜਲਾ ਸਕੂਲ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਘੀ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲੀ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਥਾਨਕ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੰਮ ਰਾਹੀਂ ਜਨਤਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੈੱਸ ਕੌਂਸਲ ਨੇਪਾਲ ਨੇ ਨੇਪਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਆਚਾਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਸਬੰਧੀ ਕੰਮ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੋਟੇਲੀ, ਥਾਰੂ ਅਤੇ ਭੋਜਪੁਰੀ ਲਈ ਅਨੁਵਾਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਤਾ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮਾਧਿਅਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਲਿਪੀਆਂ, ਸਾਹਿਤ, ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਕੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸ਼ੁਲਕ ਜਾਂ ਮਿਆਦ ਨਹੀਂ। ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਭਾਸ਼ਾ-ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਲਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਅਸਲ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਉਡੀਕ ਸੂਬੇ, ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ, ਸਕੂਲ, ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਂ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਾਨਤਾ, ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੇਵਾ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣਾ, ਆਮ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਉਤਪਾਦਨ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਥੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।