नेपालमा आप्रवासन कानुन

गृह मन्त्रालयअन्तर्गतको अध्यागमन विभागले नेपालका अधिकांश आप्रवासन विषय प्रशासन गर्छ। काम, लगानी, अध्ययन, पारिवारिक प्रमाण वा स्थानीय दर्ता जोडिएको अवस्थामा नेपाली कूटनीतिक नियोग, अध्यागमन कार्यालय तथा प्रवेश बिन्दु, श्रम विभाग, उद्योग विभाग, शिक्षा मन्त्रालय र स्थानीय निकायले पनि काम गर्छन्। मुख्य कानुनी ढाँचामा अध्यागमन ऐन २०४९ र अध्यागमन नियमावली २०५१ पर्छन्। विदेशी नागरिकले अनुमति दिइएको उद्देश्यका लागि भिसा प्रयोग गरी त्यसका शर्त पालना गर्नुपर्छ। पर्यटक भिसाले भ्रमण अनुमति दिन्छ, तर तलब पाउने वा नपाउने काम गर्न अनुमति दिँदैन। अध्यागमन विभागको हालको शुल्क तालिकामा १५ दिनका लागि USD 30, ३० दिनका लागि USD 50 र ९० दिनका लागि USD 125 उल्लेख छ; म्याद थपमा प्रतिदिन USD 3 र ढिलो भुक्तानीमा प्रतिदिन थप USD 5 लाग्न सक्छ। भिसा वर्षमा म्याद थपसहित पर्यटक बसाइ अधिकतम १५० दिन हो। अध्ययन, काम, व्यवसाय, परिवार र अन्य दीर्घकालीन उद्देश्यका लागि सामान्यतः गैरपर्यटक भिसा वा अन्य विशेष श्रेणी चाहिन्छ। अध्ययन भिसाका लागि भर्ना कागजात र शिक्षा मन्त्रालयको सिफारिस चाहिन्छ। नियममा आवेदकका लागि वार्षिक USD 3,000 र प्रत्येक आश्रितका लागि USD 2,000 को बैंक प्रमाण उल्लेख छ। नवीकरणमा सामान्यतः प्रगति प्रतिवेदन चाहिन्छ। स्रोतमा डिग्री अध्ययनको मासिक शुल्कबारे फरक तथ्याङ्क भएकाले आवेदनअघि हालको कार्यान्वयन शुल्क पुष्टि गर्नुपर्छ। कामदार भिसाका लागि सम्बन्धित मन्त्रालयको सिफारिस, श्रम अनुमति र गृह मन्त्रालयसँगको काम सम्झौता चाहिन्छ। नियुक्ति वा सम्झौता, कर चुक्ता प्रमाण र केही संस्थाका लागि समाज कल्याण परिषद्सँगको सम्झौता पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। काम स्वीकृत उद्देश्यमा सीमित हुन्छ। हालको मासिक शुल्क सरकारी निकायसम्बद्ध कामका लागि USD 30, दातृ निकायबाट वित्तपोषित कामका लागि USD 50 र अन्य संस्थाका लागि USD 75 छ। पुनःप्रवेशमा एकल अनुमतिका लागि USD 20 वा बहुप्रवेश अनुमतिका लागि USD 60 थपिन्छ। व्यवसाय भिसा लगानी वा व्यावसायिक गतिविधिसँग सम्बन्धित हुन्छ। हालका शुल्क लगानीअनुसार फरक छन्: NRS 10 million भन्दा कम लगानीमा प्रतिमहिना USD 30, प्रतिवर्ष USD 300 वा पाँच वर्षका लागि USD 1,000; NRS 10 million भन्दा बढी लगानीमा प्रतिमहिना USD 10, प्रतिवर्ष USD 100 वा पाँच वर्षका लागि USD 300; NRS 100 million भन्दा बढी लगानीमा हालको तालिकाले शुल्क नलाग्ने उल्लेख गर्छ। लागू स्वीकृति र शर्तअनुसार एकपटक जारी भिसा पाँच वर्षसम्म हुन सक्छ। विवाह र नाता भिसाका लागि विवाह दर्ता प्रमाणपत्र, नेपाली पति वा पत्नीको नागरिकता कागजात वा स्थानीय निकायले जारी गरेको नाता प्रमाणपत्रजस्ता प्रमाण चाहिन्छ। व्यक्तिगत उपस्थिति आवश्यक हुन सक्छ। पारिवारिक सम्बन्धले बसोबासलाई समर्थन गर्न सक्छ, तर आफैँले नेपाली नागरिकता वा कामको अधिकार दिँदैन। कामका लागि श्रम अनुमति अझै चाहिन्छ। नेपाली मूलको विदेशी नागरिकसँग सम्बन्धित NRN कार्ड वा NRN नागरिकता भए गैरआवासीय नेपाली (NRN) भिसा उपलब्ध हुन्छ। नियमअनुसार यस भिसाले बसोबास, व्यवसाय, अध्ययन, शिक्षण वा अनुसन्धानलाई समर्थन गर्न सक्छ र दस वर्षसम्म जारी हुन सक्छ। अध्यागमन विभागको हालको जानकारीअनुसार NRN कार्ड वा NRN नागरिकता भए पनि भिसा चाहिन्छ; NRN कार्ड वैध रहुन्जेल शुल्क नलाग्ने उल्लेख छ। आवासीय भिसा नवीकरण गर्न मिल्ने अस्थायी हैसियत हो, सामान्य स्थायी बसोबास होइन। सम्भावित आधारमा मान्य अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा, उल्लेखनीय आर्थिक, सामाजिक वा सांस्कृतिक योगदान, एकपटकको कम्तीमा USD 100,000 औद्योगिक लगानी वा व्यवसाय नगरी नेपालमा बसोबास पर्छ। व्यवसाय नगर्ने आधारका लागि वार्षिक आय वा USD 20,000 बैंक रकम, चरित्र प्रमाणपत्र, दूतावासको आपत्ति नभएको पुष्टि, स्वास्थ्य प्रमाणपत्र र अवकाश आधारमा ६० वर्ष वा बढी उमेरजस्ता प्रमाण चाहिन्छ। पहिलो वर्ष गृह मन्त्रालयको स्वीकृति चाहिन्छ; नवीकरण अध्यागमन विभागले गर्छ। आधारअनुसार हालका शुल्क फरक हुन्छन्: लगानीकर्ताका लागि जारी गर्दा USD 200 र प्रत्येक नवीकरण वर्ष USD 100; व्यवसाय नगर्नेलाई जारी गर्दा USD 700 र नवीकरणमा USD 1,200। आवेदनमा सामान्यतः वैध राहदानी तथा भिसा, लागू हुने ठाउँमा अनलाइन फाराम वा इलेक्ट्रोनिक यात्रा अनुमति, सहायक सिफारिस र उद्देश्यअनुसारका अनुमति चाहिन्छ। समीक्षा गरिएको जानकारीअनुसार सिफारिस निर्णयमा सात दिनसम्म लाग्न सक्छ। गैरपर्यटक बसाइ छ महिनाभन्दा बढी भए उपस्थिति दर्ता प्रमाणपत्र र नवीकरण चाहिन्छ। ठेगाना बदलिए सूचना दिनुपर्छ। १२० दिनभन्दा बढी बसेपछि तीन दिनभन्दा बढीका लागि अर्को ठाउँ यात्रा गर्दा स्थानीय प्रहरी दर्ता आवश्यक हुन सक्छ। कागजात तथा अनुमति तत्काल देखाउन सकिने अवस्थामा राख्नुपर्छ। समीक्षा गरिएका आप्रवासन स्रोतमा सामान्य एकीकरण परीक्षाको प्रत्यक्ष समकक्ष छैन। पालना भने सम्बन्धित भिसा वा कानुनी हैसियतसँग जोडिएको छ। संरक्षणका व्यवस्था छरिएका छन्: नेपाल १९५१ को शरणार्थी महासन्धि वा १९६७ को प्रोटोकलको पक्षधर होइन र व्यापक राष्ट्रिय शरण तथा शरणार्थी कानुन प्रमाणित भएको छैन। UNHCR दर्ता तथा हैसियत निर्धारण सरकार र प्रशासनिक व्यवस्थासँगै चल्छन्; भुटानी, तिब्बती र सहरी मामिलाका अवस्था फरक छन्। यी व्यवस्थाले बसोबास, कामको अनुमति वा सामान्य पुनरावेदन अधिकार प्रत्याभूत गर्दैनन्। कागजात नभएका व्यक्तिलाई थुनामा राख्ने, सजाय दिने वा देशनिकाला गर्ने जोखिम हुन सक्छ। समीक्षा गरिएको अध्यागमन विभागको जानकारीमा सामान्य स्थायी बसोबास अनुमति वा वर्षौँ बसोबास गरेपछि पाइने सामान्य हैसियत छैन। नागरिकता छुट्टै कानुनी हैसियत हो। नेपाली बाबु वा आमाबाट वंशजको नागरिकता प्राप्त हुन सक्छ। नेपाली नागरिकसँग विवाह गरेकी विदेशी महिलाले लागू प्रमाण र प्रक्रियाअनुसार अङ्गीकृत नागरिकता माग्न सक्छिन्। सामान्य अङ्गीकरणका मापदण्डमा नेपाली वा अर्को स्थानीय भाषाको दक्षता, नेपालसँगको व्यवसायिक सम्बन्ध, अर्को नागरिकता त्याग्नु वा त्यसबारे घोषणा, कम्तीमा १५ वर्ष बसोबास, पारस्परिकता, असल चरित्र र मानसिक स्वास्थ्य समावेश छन्। विदेशी अङ्गीकृत नागरिकताले हालको नेपाली नागरिकता असर गर्न सक्छ; उद्धृत नियमअनुसार विदेशी नागरिकता लिएपछि नेपाली नागरिकता गुम्छ। पूर्व नेपाली नागरिक वा तिनका सन्तान गैरआवासीय नेपाली नागरिकताका लागि योग्य हुन सक्छन्; यसले आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अधिकार दिन्छ, तर पूर्ण नागरिकता होइन। अध्यागमन ऐनले समेटेका मामिलामा अध्यागमन अधिकारीले अनुसन्धान, पक्राउ, खानतलासी र कागजात जफत गर्न सक्छन्। अदालतको अनुमतिमा थुना २५ दिनसम्म हुन सक्छ। महानिर्देशकले सरकारी स्वीकृतिमा निष्कासन आदेश दिन सक्छन् र पुनःप्रवेश निषेध लागू हुन सक्छ। दफा १०(४) अन्तर्गत सजायका लागि समीक्षा गरिएको सामग्रीमा अन्य तिर्नुपर्ने रकमसहित बढीमा NRS 50,000 जरिवाना हुन सक्ने उल्लेख छ। त्यस सजायविरुद्ध ३५ दिनभित्र पुनरावेदन अदालतमा अपिल गर्न सकिन्छ। नागरिकता खारेजीविरुद्ध ३५ दिनभित्र नेपाल सरकारमा निवेदन दिन सकिन्छ। हरेक अध्यागमन निर्णयका लागि सामान्य प्रशासनिक पुनरावेदन प्रक्रिया प्रमाणित छैन; उपलब्ध उपचार निर्णय र कानुनी आधारमा निर्भर हुन्छ।