ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ

ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਸਮੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਸਹਿਮਤੀ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 20 ਸਾਲ ਉਮਰ, ਕੋਈ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਆਹ ਨਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਮਨਾਹੀਸ਼ੁਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। 20 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਬਾਲ ਵਿਆਹ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਿਆਹ, ਦਾਜ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧਕ ਨਤੀਜੇ ਜਾਂ ਅਵੈਧਤਾ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਵਾਰਡ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਕੋਲ ਦਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਡ ਦਫ਼ਤਰ ਉਸ ਪਤੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨਕ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਜਾਂ ਪੇਂਡੂ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦਫ਼ਤਰ ਹੈ। ਆਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਜਾਂ ਕੌਮੀਅਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਦੋ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੌਂਸਲਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮੁਖ਼ਤਿਆਰਨਾਮਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ, ਵਿਆਹ, ਤਲਾਕ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 35 ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਬਿਨਾਂ ਫੀਸ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਦੇਰੀ ਫੀਸ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 18 ਸਾਲਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਸਪਤਾਲ ਜਨਮ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਂ ਘਰ ਜਨਮ ਲਈ ਟੀਕਾਕਰਨ ਕਾਰਡ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲੋੜੀਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਪਿਤਰਤ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾਂ ਇਕੱਲੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਅਤੇ ਪਤਾ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂਚ ਕੇ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਸਕੂਲ, ਪਛਾਣ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਨਮ ਸਬੂਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨੇਕ ਨੀਅਤ, ਮਦਦ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਦਰ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਹਨ। ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਹੋਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਫ਼ੈਸਲੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਆਮਦਨ ਕਮਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ, ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧੀ ਨਾਲ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਸਲੂਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਅਪਾਹਜਤਾ ਜਾਂ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਦੇਖਭਾਲ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਾਲਗ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਆਦਰ, ਦੇਖਭਾਲ, ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ। ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਹਿੱਤ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹਨ। ਮਾਪੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੇਖਭਾਲ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮਾਹੌਲ ਦੇਣ। ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਨਾ ਛੱਡਣ। ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਜ਼ਾ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਰਜ਼ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੋਵੇਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੋਦ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਹਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੇਔਲਾਦ ਵਿਆਹਿਆ ਜੋੜਾ 10 ਸਾਲ ਵਿਆਹ ਮਗਰੋਂ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਲਾ, ਵਿਧਵਾ/ਵਿਧੁਰ, ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 45 ਸਾਲ ਦਾ ਅਤੇ ਬੇਔਲਾਦ ਹੋਣ ’ਤੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੋਦ ਲੈਣ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸਮਰੱਥ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਿਤ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਦੇਖਭਾਲਕਰਤਾ ਦੀ ਲਿਖਤੀ ਸਹਿਮਤੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 10 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 14 ਸਾਲ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੋਦ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 25 ਸਾਲ ਉਮਰ-ਅੰਤਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਰਤਣਾ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਅੰਤਰਦੇਸ਼ੀ ਗੋਦ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਅਧੀਨ ਸਵੀਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਭੱਤਾ ਨਹੀਂ। ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਭੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ 70 ਜਾਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਹੀਨੇ ਦੇ Rs 4,000, ਦਲਿਤ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਕਰਨਾਲੀ ਵਿੱਚ 60 ਜਾਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ Rs 2,660, 60 ਜਾਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਲਈ Rs 2,660, ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮਰ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਲਈ Rs 2,660, ਪੂਰੀ ਅਪਾਹਜਤਾ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ Rs 3,990 ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਪਾਹਜਤਾ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ Rs 2,128 ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਇਲਾਕਿਆਂ ਜਾਂ ਦਲਿਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ Rs 532 ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ। ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਵਾਰਡ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਭੁਗਤਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। 90 ਜਾਂ ਵੱਧ ਉਮਰ, ਗੰਭੀਰ ਅਪਾਹਜਤਾ ਜਾਂ ਖੁਦ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾ ਸੰਭਾਲ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਜਾਂ ਦੇਖਭਾਲਕਰਤਾ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ, ਪਰਵਾਸ, ਮੁੜ ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਨਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਭੱਤਾ ਰੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ, ਇਕੱਲੇ ਮਾਪੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਆਮ ਹਾਲਾਤ ਹਨ। 2021 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ 1,555,961 ਘਰਾਂ ਦੇ 2,190,592 ਲੋਕ ਵਿਦੇਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਦਰਜ ਹੋਏ ਅਤੇ 31.55% ਘਰਾਂ ਦੀ ਮੁਖੀ ਔਰਤ ਸੀ। 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ 77.9% ਦੋਵੇਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ, 17.1% ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਨਾਲ, 1% ਸਿਰਫ਼ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਅਤੇ 3% ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਨਗਣਨਾ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਪਰਵਾਸ ਦਾ 38.2% ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਹੈ: ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਦਰਜ ਮੱਧਮ ਉਮਰ 19 ਸੀ; 22.3% ਵਿਆਹ 15 ਤੋਂ 17 ਸਾਲ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 7% 10 ਤੋਂ 14 ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਪਰਵਾਸ, ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਇਕੱਲੇ ਮਾਪੇ ਵਾਲੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਖਭਾਲ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਤਲਾਕ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਵੀ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਤਲਾਕ ਮੰਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਵੱਖ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਘਰੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਗੰਭੀਰ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਜਿਨਸੀ ਅਪਰਾਧ ਵੀ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਰਜ਼ੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਲਹ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸਹਿਮਤੀ ਨਾ ਬਣੇ ਤਾਂ ਅਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਤਲਾਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਨਾਗਰਿਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਲਾਜ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਹਿਮਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪੰਜ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਂ ਕੋਲ, ਪੰਜ ਤੋਂ 10 ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਅਤੇ 10 ਜਾਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦਾ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੁਣੇ ਮਾਪੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਧ ਆਮਦਨ ਵਾਲਾ ਮਾਪਾ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੂਜੇ ਮਾਪੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਸਮਝੌਤੇ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਛੋੜੇ ਮਗਰੋਂ ਸੰਪਰਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸੀਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਲਾਕ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਜਾਰੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤਲਾਕ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ ਵਾਰਡ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਲਾਕ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੌਂਸਲਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਂ ਘਰੇਲੂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅੰਦਰ ਸਰੀਰਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਜਿਨਸੀ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੇਪਾਲ ਪੁਲਿਸ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਿਖਤੀ ਜਾਂ ਜ਼ਬਾਨੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਪੁਲਿਸ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 90 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੇਰੀ ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਹਿਲਾ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਜੇਠੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸੇਵਾ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੁਫ਼ਤ 1145, ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ 100 ਅਤੇ ਬਾਲ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਨਾਲ 1098 ’ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਲ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਬਚਾਅ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਸਲਾਹ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਏਕੀਕਰਨ ਕਰਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ 104 ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ, ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ, ਪੁੱਤਰ, ਧੀ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 18 ਸਾਲਾ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। 35 ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜਾਣ, ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਜਾਂ ਭੱਤਾ ਦਾਅਵਾ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵਾਰਡ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਮਲੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਦਫ਼ਤਰ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਉਪਲਬਧਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੱਕੀ ਕਰੋ।