नेपाल आपदा आ सम्बन्धित आपातकाल लेल शब्द विपद् (Bipad) उपयोग करैत अछि। आपदा जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन (DRRM) ढाँचामे जोखिम घटेबा, तैयारी, प्रतिक्रिया आ पुनर्प्राप्ति शामिल अछि। आपदा जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन 2074 (2017) आ नियमावली 2076 राष्ट्रीय आपदा जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDRRMA), राष्ट्रीय आ प्रादेशिक निकाय, जिला समिति आ नगरपालिका वा गाउँपालिकाक जिम्मेदारी निर्धारित करैत अछि। जिला आपदा व्यवस्थापन समिति जिला प्रशासन कार्यालय आ प्रमुख जिला अधिकारीमार्फत समन्वय करैत अछि; स्थानीय आपदा व्यवस्थापन समिति आ स्थानीय आपात सञ्चालन केन्द्र स्थानीय योजना आ प्रतिक्रियाक जिम्मेदारी लैत अछि। नेपालमे भूकम्प, भूस्खलन आ मलबा प्रवाह, बाढ़ि आ आकस्मिक बाढ़ि, भारी वर्षा, बिजली खसि, आगि आ जंगलक आगि, आँधी, असिना, हिमनदीय सरोवर फाटि बाढ़ि, हिमस्खलन, हिम तूफान, सूखा, शीतलहर आ यातायात, औद्योगिक, हवाई आ जल दुर्घटना होइत अछि। महामारी आ साँप काटब आपदा योजनामे आबि सकैत अछि, जखन कि चिकित्सा उपचार मुख्यतः स्वास्थ्य सेवाक विषय अछि। हिमालय, पहाड़, तराई आ शहरी क्षेत्रमे जोखिम अलग अछि। मानसून आ मानसून पूर्व मौसम प्रायः बाढ़ि, भूस्खलन, बिजली खसब आ भारी वर्षाक जोखिम बढ़बैत अछि। वन कटाई, बाढ़ि मैदानमे बसोबास, पर्यावरण क्षरण, अनियोजित विकास आ जलवायु चरम घटना क्षति बढ़ा सकैत अछि। राष्ट्रीय आपदा प्रतिवेदन 2018 सँ 2024 धरि 32,375 घटना दर्ज कएलक; ओकर रिपोर्टिंग परिभाषाक भीतर 91.2% जलवायुसँ जुड़ल छल आ आगि दर्ज घटनाक 60.34% छल। आगि, भूस्खलन, बिजली खसब, भारी वर्षा आ बाढ़ि आवृत्ति वा क्षतिमे प्रमुख छल। 2024क बाढ़ि आ भूस्खलन आकलन 9 अक्टूबर 2024 धरि NPR 46,684,318,550 क्षति, 249 मृत्यु, 18 लापता आ 177 घायल रिपोर्ट कएलक। ई आँकड़ा दर्ज घटना आ खास आकलन अवधिक वर्णन करैत अछि, स्थिर वार्षिक जोखिम स्तर नहि। जल तथा मौसम विज्ञान विभाग (DHM) मौसम आ बाढ़ि पूर्वानुमान दैत अछि। एकर टोल-फ्री नम्बर 1155 विकल्प 1 द्वारा मौसम जानकारी आ विकल्प 2 द्वारा बाढ़ि जानकारी दैत अछि। नेपालक बाढ़ि पूर्वानुमान तथा पूर्वचेतावनी प्रणाली (FFEWS) वास्तविक समय वर्षा आ जलस्तर आँकड़ाकेँ जलविज्ञानीय आ जलगतिकीय मॉडलसँ जोड़ैत अछि। एकर पहुँच कोशी, गण्डकी आ कर्णाली नदी प्रणालीमे अछि आ बागमती तथा पश्चिम राप्ती धरि बढ़ल अछि। निगरानी स्टेशन कम वा चेतावनी समय छोट होयबाक कारण आकस्मिक बाढ़ि पूर्वानुमान स्थानीय स्तरपर सीमित रहैत अछि, तेँ समुदाय-आधारित आ बहु-चैनल चेतावनी जरूरी अछि। चेतावनी DHM, BIPAD, सामूहिक SMS, सोशल मीडिया, स्थानीय आपात सञ्चालन केन्द्र, वार्ड कार्यालय आ सामुदायिक माध्यमसँ आबि सकैत अछि। BIPAD आपदा जोखिम न्यूनीकरण पोर्टल चेतावनी, घटना आँकड़ा, क्षति आ नुकसान जानकारी, जोखिम नक्शा आ अभिलेख दैत अछि। NDRRMA दैनिक आपदा बुलेटिन आ स्थानीय आपात सञ्चालन केन्द्र अतिरिक्त जानकारी दैत अछि। चेतावनी आगू पठेबासँ पहिने स्रोत, स्थान आ वैधता समय जाँचू, किएक तँ प्रारम्भिक रिपोर्ट बदलि सकैत अछि। आपातकालमे सम्बन्धित स्थानीय आपात सञ्चालन केन्द्र, जिला प्रशासन कार्यालय, पुलिस वा अन्य सुरक्षा निकायसँ सम्पर्क करू। NDRRMA साइट NEOC लेल 1234 देत अछि, जखन कि गृह मन्त्रालयक आधिकारिक पृष्ठ 1149 केँ NEOC आ 1112 केँ मन्त्रालय लेल सेहो देखौने अछि। सशस्त्र प्रहरी बल 1114, नेपाल प्रहरी 100 आ DHM 1155 देल अछि। NEOCक परस्पर विरोधी नम्बर घटना समय आधिकारिक चैनलसँ पक्का करू। काठमांडूसँ सम्पर्क कठिन हो तँ स्थानीय अधिकारी, आपात सञ्चालन केन्द्र आ वार्ड वा सामुदायिक चैनल प्रासंगिक रहैत अछि। स्थानीय अधिकारी खतरा आ स्थान अनुसार निकासी निर्देश दैत छथि। निर्धारित रास्ता, सभा स्थल वा आश्रय निर्देश मानू आ बाढ़ि खतरा हो तँ सुरक्षित ऊँच ठाम जाउ। सभ स्थान लेल कोनो पूर्ण राष्ट्रीय सार्वजनिक आश्रय रजिस्टर वा एकटा निकासी योजना नहि अछि, तेँ लागू स्थानीय आपदा योजना, आपात सञ्चालन केन्द्र आ वार्ड निर्देश प्राथमिक अछि। बाढ़ि, परकम्प वा ढलान अस्थिरता जारी रहय तँ जिम्मेदार अधिकारी क्षेत्र सुरक्षित कहबाक पहिने वापस नहि जाउ। नेपाल सेना, नेपाल प्रहरी आ सशस्त्र प्रहरी बल जिम्मेदार अधिकारीक समन्वयमे खोज-बचाव, निकासी आ राहतमे सहयोग करैत अछि। आपदा सहायता अन्तर्गत अस्थायी आश्रय, भोजन, पेयजल, सरसफाइ, स्वास्थ्य सहायता, मृत्यु वा सम्पत्ति हानिक बाद न्यूनतम सहायता, महिला, बच्चा, वृद्ध आ दिव्यांग व्यक्तिक संरक्षण तथा जीविका सहायता आबि सकैत अछि। आपदा कोष आ 2081 आपदा-उत्तरदायी सामाजिक सुरक्षा तथा राहत वितरण मानक एहि उपायसभकेँ अस्थायी आश्रय आ पुनर्वास प्रक्रियासँ समर्थन करैत अछि। पहुँच सामान्यतः स्थानीय पंजीकरण, क्षति आकलन आ स्थानीय अधिकारी, जिला आपदा व्यवस्थापन समिति, स्थानीय आपात सञ्चालन केन्द्र वा जिला प्रशासन कार्यालयमार्फत समन्वयपर निर्भर अछि। पात्रता, प्रमाण, राशि आ समय घटना, प्रदेश आ स्थानीयता अनुसार बदलैत अछि; नेपालमे प्रत्येक आपदाक लेल एकटा निश्चित देशव्यापी भुगतान नहि अछि। जाजरकोट आ बाजहाङमे रिपोर्ट कएल NPR 50,000 अस्थायी आश्रय भुगतान ओहि घटनाक लेल विशिष्ट छल, सामान्य अधिकार नहि। राहत सामान्यतः उपयोगकर्ता शुल्क बिना होइत अछि, मुदा पंजीकरण वा सहायक प्रमाण जरूरी भ' सकैत अछि आ आकलन बिना सहायता स्वतः नहि भेटैत अछि। स्थानीय सरकार आपदा नीति, योजना आ मानक लागू करैत अछि, तैयारी आ प्रतिक्रिया योजना राखैत अछि, पूर्वचेतावनीमे सहयोग करैत अछि, खोज-बचाव आयोजित करैत अछि, राहत भंडार राखैत अछि, वितरण समन्वय करैत अछि आ घटना सुरक्षा निकाय तथा स्थानीय आपात सञ्चालन केन्द्रकेँ शीघ्र रिपोर्ट करैत अछि। सार्वजनिक आ व्यावसायिक संस्थाकेँ आपदा जोखिम व्यवस्थापन योजना आ जोखिम न्यूनीकरण प्रणाली राखबाक दायित्व अछि। उपायमे नदी आ भूस्खलन सुरक्षा, सुरक्षित निर्माण आ पुनर्बलन शामिल अछि। नेपाल भवन संहिता NBC 105:2025 भूकम्पीय डिजाइन, NBC 204 भूकम्प-प्रतिरोधी माटिक निर्माण आ पुनर्बलन मार्गदर्शन पुरान भवन लेल प्रासंगिक अछि। पुनर्प्राप्तिमे सड़क आ पुल, पानी आ सरसफाइ, स्वास्थ्य आ शिक्षा सुविधा, दूरसञ्चार, जलविद्युत, बिजली वितरण आ सिंचाई प्राथमिक बुनियादी ढाँचा अछि। पुनर्प्राप्ति क्षति आ नुकसान आकलनसँ शुरू होइत अछि आ एहिमे अस्थायी आश्रय, पुनर्वास अनुदान, व्यवस्थापन सूचना प्रणालीमार्फत पुनर्निर्माण, सार्वजनिक सेवा आ जीविका बहाली तथा बेहतर पुनर्निर्माण उपाय शामिल भ' सकैत अछि। कानून हराएल वा क्षतिग्रस्त आधिकारिक कागजातक दोसर प्रति पाबयक मार्ग दैत अछि, मुदा कार्यान्वयन स्थानीय आ प्रादेशिक अधिकारी अनुसार बदलैत अछि। परिवार आपात आपूर्ति आ कागजात प्रति राखि, चेतावनी चैनल बचाइ, पारिवारिक आ सामुदायिक सम्पर्क तय क' आ स्थानीय निकासी स्थान जानि तथा अस्थिर ढलान, नदी आ हिमनदीय सरोवरक जोखिम जाँचि खतरा घटा सकैत अछि। नव निर्माण आ पैघ मरम्मत लागू भवन मानक आ स्थानीय जोखिम जानकारी मानि करबाक चाही।
नेपालमे आपदा
नेपालमे आपदामे भूकम्प, भूस्खलन, बाढ़ि, आगि, बिजली खसि, तेज तूफान, हिमनदीय सरोवर फाटि बाढ़ि, हिमस्खलन, सूखा आ पैघ दुर्घटना शामिल अछि। नेपालक आपदा जोखिम व्यवस्थापन प्रणाली राष्ट्रीय, प्रादेशिक, जिला आ स्थानीय अधिकारीमार्फत जोखिम घटेबा, तैयारी, चेतावनी, बचाव, निकासी, राहत आ पुनर्प्राप्ति जोड़ैत अछि। हिमालयी, पहाड़ी, तराई आ शहरी क्षेत्रमे जोखिम अलग-अलग अछि; मानसून आ मानसून पूर्व अवधिमे खतरा प्रायः बढ़ैत अछि।
Tip
नेपालमे आपदा योजना स्थानीय निर्णयपर आधारित राखू, किएक तँ सम्बन्धित खतरा, चेतावनी, आश्रय आ सम्पर्क नगरपालिका आ स्थानानुसार बदलैत अछि। भरोसेमन्द सूचना चैनल तय करू, घर, कार्यस्थल वा यात्रा क्षेत्रक खतरा अनुसार तैयारी करू आ महत्वपूर्ण कागजातक प्रति राखू। क्षतिक बाद शीघ्र पंजीकरण करू आ प्रमाण सुरक्षित राखू, किएक तँ राहत आ पुनर्प्राप्ति सहायता आकलन आ स्थानीय प्रक्रियापर निर्भर अछि, स्वतः निश्चित भुगतान नहि।

