नेपालमा खर्च

नेपालमा घरपरिवारको खर्चमा नियमित भुक्तानी, कहिलेकाहीँ लाग्ने खर्च र अनौपचारिक खर्च पर्छन्। मुख्य बजेट शीर्षक खाना, आवास, बिजुली, पानी, खाना पकाउने इन्धन, यातायात, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, परिवार सहयोग, सञ्चार र मनोरञ्जन हुन्। राष्ट्रियस्तरमा खानामा सबैभन्दा बढी खर्च हुन्छ, तर स्थानअनुसार हिस्सा बदलिन्छ: काठमाडौं उपत्यकाले उपभोग खर्चको ३८.९% खानामा खर्च गर्‍यो, जबकि ग्रामीण मधेशमा ५९.४% थियो। भाडाको हिस्सा क्रमशः काठमाडौं उपत्यकामा १७.८% र ग्रामीण मधेशमा ८.८% थियो। शिक्षाको हिस्सा क्रमशः ८.५% र ३.२% थियो। नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षण ४, २०२२/२३ ले खानाको खर्च सात दिनको अवधिमा र धेरै गैरखाद्य खर्च ३० दिन वा १२ महिनाको अवधिमा मापन गर्‍यो। राष्ट्रिय वार्षिक घरपरिवार उपभोग खर्चलाई तुलना गर्न प्रयोग गर्नुपर्छ, निश्चित भत्ताका रूपमा होइन। सन् २०२३ का मूल्यमा आधिकारिक २०२२/२३ गरिबी रेखा प्रतिव्यक्ति वार्षिक रु. ७२,९०८ थियो। यसमा खानाका लागि रु. ३५,०२९ अर्थात् महिनाको करिब रु. २,९१९ र गैरखाद्य आवश्यकताका लागि रु. ३७,८७९ समावेश थिए। आधारभूत आवश्यकताको लागत काठमाडौं उपत्यकामा प्रतिव्यक्ति वार्षिक करिब रु. १,२९,९३४ र ग्रामीण मधेशमा रु. ४७,३४४ थियो। यी न्यूनतम मापदण्ड हुन्, पूर्ण घरपरिवार बजेट होइनन्। घरपरिवारको आकार, भाडा र वास्तविक सेवा आवश्यकताका लागि छुट्टै गणना गर्नुपर्छ। आवास खर्च शहर वा प्रदेश, घरको आकार, सुविधा, सम्झौता, समावेश सेवाहरू र मौसमअनुसार फरक हुन्छ। भाडा, धरौटी र थप शुल्क छुट्टाछुट्टै टिप्नुहोस्, किनकि नेपालमा एउटै राष्ट्रिय भाडा सूची छैन। नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले जडानको एम्पियर र खपतका आधारमा बिजुली बिल लिन्छ। २३० भोल्टको घरेलु जडानमा ० देखि २० kWh का लागि न्यूनतम मासिक शुल्क 5A मा रु. ३० देखि 60A मा रु. १२५ सम्म हुन्छ। प्रकाशित ऊर्जा दर २१ देखि ३० kWh का लागि प्रतियुनिट रु. ६.५, ३१ देखि ५० kWh का लागि रु. ८ र ५१ देखि १०० kWh का लागि रु. ९.५ छन्। पानी र फोहोरपानी शुल्क सेवा प्रदायक र स्थानीय तहको महसुलमा निर्भर हुन्छन्; ट्याङ्कर र बोतलको पानी छुट्टै खर्च हुन्। इन्धनको मूल्यले घरको ऊर्जा र यातायात दुवै खर्चलाई असर गर्छ। सन् २०२६ अगस्ट २ मा काठमाडौं, पोखरा र दिपायलमा नेपाल आयल निगमको मूल्य पेट्रोल, डिजेल र मट्टितेल प्रतिलिटर रु. २०० तथा LPG सिलिन्डर रु. २,०६० थियो। केही डिपो क्षेत्रमा पेट्रोल र डिजेल प्रतिलिटर रु. १९७.५ थियो। वास्तविक यातायात खर्च यात्रा, भूभाग, सेवा प्रदायक र सवारीसाधनमा निर्भर हुन्छ। यातायात व्यवस्था विभागले अन्तरप्रदेश सार्वजनिक यातायात भाडा प्रकाशित गर्छ, तर स्थानीय सहरका भाडा देशभर एकरूप छैनन्। त्यसैले बस, जीप, ट्याक्सी, मोटरसाइकल र हवाई यात्राको बजेटलाई इन्धन, मर्मत, बीमा र पार्किङबाट अलग राख्नुहोस्। उल्लेखित सार्वजनिक विद्यालय ढाँचाअनुसार माध्यमिक तहसम्मका सार्वजनिक विद्यालयले भर्ना, मासिक पढाइ शुल्क, परीक्षा वा पाठ्यपुस्तक शुल्क लिँदैनन्। तर पोसाक, लेखनसामग्री, यातायात, खाना र निजी ट्युसनमा खर्च लाग्न सक्छ। निजी संस्थागत विद्यालयले अनुमति प्राप्त शीर्षक, जस्तै पढाइ, वार्षिक, परीक्षा, कम्प्युटर, यातायात र खानाको शुल्कभित्र स्थानीय रूपमा शुल्क तोक्छन्। तिनको छात्रवृत्ति कोटा ५०० सम्म विद्यार्थी भएका विद्यालयमा कम्तीमा १०%, ५०१ देखि ८०० विद्यार्थी भएका विद्यालयमा १२% र ८०० भन्दा बढीमा १५% हो। स्थानीय कार्यान्वयन विद्यालय वा नगरपालिकासँग पक्का गर्नुहोस्। स्वास्थ्य खर्चमा बीमा योगदान, सहभुक्तानी, निजी उपचार, औषधि, यात्रा र बीमा प्याकेजमा नपर्ने सेवा पर्छन्। स्वास्थ्य बीमा बोर्डको स्वास्थ्य बीमा स्वेच्छिक र योगदानमा आधारित छ। एकदेखि पाँच जनाको परिवारले वार्षिक रु. ३,५०० तिर्दा उल्लेखित सुविधा सीमा रु. १,००,००० हुन्छ। थप प्रत्येक सदस्यले योगदानमा रु. ७०० र सुविधाको सीमामा रु. २०,००० थप्छ, अधिकतम रु. २,००,००० सम्म। १५ भन्दा बढी शय्या भएका सरकारी सेवा प्रदायकमा सहभुक्तानी १०% र अन्य सेवा प्रदायकमा २०% हो; आपत्काल र केही आधारभूत सेवामा अपवाद छन्। पहुँच पहिलो सेवा बिन्दुमा दर्ता र प्रेषणमा निर्भर हुन सक्छ। सामाजिक सुरक्षा भत्ताले परिवारको खर्च घटाउन सक्छ, तर पूर्ण घरपरिवार बजेटको विकल्प होइन। सूचीबद्ध मासिक रकम ७० वर्ष वा माथिका व्यक्तिका लागि रु. ४,०००; एकल महिला वा विधवा तथा परिभाषित दलित वा कर्णाली क्षेत्रका ६० वर्ष वा माथिका ज्येष्ठ नागरिकका लागि रु. २,६६०; पूर्ण अपाङ्गता वा लोपोन्मुख आदिवासी समूहका लागि रु. ३,९९०; र गम्भीर अपाङ्गताका लागि रु. २,१२८ हुन्। परिभाषित क्षेत्र वा दलित परिवारका पाँच वर्षमुनिका बढीमा दुई बालबालिकाका लागि बाल भत्ता रु. ५३२ छ। योग्यता, स्थायी बसोबास दर्ता र स्थानीय वडा वा प्रणालीको अभिलेखले पहुँच निर्धारण गर्छ। काम वा शिक्षाका लागि इन्टरनेट आवश्यक हुँदा सञ्चार नियमित अनिवार्य खर्च हुन सक्छ। अनुसन्धानमा सूचीबद्ध नेपाल टेलिकम FTTH योजनाको मासिक मूल्य 50 Mbps का लागि रु. ८१५, 100 Mbps का लागि रु. १,१५०, 150 Mbps का लागि रु. १,२५० र 200 Mbps का लागि रु. १,६०० थियो; जडान खर्च रु. ५०० थियो। १२ महिनाका योजनाको मूल्य 50 Mbps का लागि रु. ८,४९९ र 100 Mbps का लागि रु. ११,४९९ थियो। नेपाल टेलिकम GSM पोस्टपेडको मासिक शुल्क रु. ३०० हो, जसमा रु. ३०० बराबरको कल सुविधा समावेश हुन्छ। SIM सक्रिय पार्न वा सुरुवाती क्रेडिटका लागि रु. ५०० चाहिन्छ। प्रिपेड डेटा शुल्क प्रदायक र प्याकेजमा निर्भर हुन्छ। मनोरञ्जन, पुस्तक, घरेलु बिदा र यात्रासहितका फुर्सद खर्चको एउटै राष्ट्रिय मूल्य छैन; स्थान, पर्यटकको माग, मौसम र सेवा प्रदायकअनुसार फरक हुन्छ। व्यावहारिक बजेटले आवश्यक मासिक खर्चलाई धरौटी, मर्मत, बिरामी, विद्यालय सुरु हुँदाका खरिद, यात्रा र इन्धन मूल्य वृद्धिजस्ता अनियमित खर्चबाट अलग राख्छ। सुरुमा स्थानीय आधारभूत आवश्यकता मापदण्डलाई घरपरिवारका सदस्य सङ्ख्याले गुणा गर्नुहोस्, त्यसमा वास्तविक भाडा र उपयोगिता खर्च तथा अनियमित खर्चको सञ्चिति जोड्नुहोस्। नेपाल राष्ट्र बैंकले सन् २०२५ अगस्टमा उपभोक्ता मूल्यमा वर्ष-दर-वर्ष १.६८% वृद्धि रिपोर्ट गरेको थियो। गैरखाद्य वस्तु तथा सेवा ३.९५%, शिक्षा ७.६७%, काठमाडौं उपत्यका २.२६% र हिमाली क्षेत्र २.५९% ले बढेका थिए। बजेटमा प्रतिबद्ध हुनुअघि घरधनी, सेवा प्रदायक, नगरपालिका र यातायात कम्पनीसँग हालको मूल्य जाँच्नुहोस्। बैंकिङ, ऋण, ऋण भुक्तानी, ब्याज, कर र विनिमय दर छुट्टै वित्तीय विषय हुन्; नगद प्रवाहमा असर गर्ने भए तिनलाई छुट्टै लेख्नुहोस्।