नेपालमे घरेलू खर्च नियमित भुगतान, कहियो-कभारक खर्च आ अनौपचारिक व्यय जोड़ैत अछि। मुख्य बजट मद भोजन, आवास, बिजली, पानी, खाना पकयबाक ईंधन, यातायात, स्वास्थ्य देखभाल, शिक्षा, परिवार सहायता, सञ्चार आ अवकाश अछि। भोजन राष्ट्रीय स्तरपर सबसँ पैघ खर्च मद अछि, मुदा स्थानानुसार हिस्सा बदलैत अछि: काठमांडू उपत्यका उपभोगक 38.9% भोजनपर खर्च कएलक, जखन कि ग्रामीण मधेशमे 59.4%। किराया काठमांडू उपत्यकामे 17.8% आ ग्रामीण मधेशमे 8.8% छल। शिक्षाक हिस्सा क्रमशः 8.5% आ 3.2% छल। 2022/23 नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षण 4 भोजन खर्च सात दिनमे आ बहुत गैर-भोजन खर्च 30 दिन वा 12 महिनामे मापलक। राष्ट्रीय वार्षिक घरेलू उपभोग आँकड़ाकेँ तुलनाक लेल उपयोग करू, निश्चित भत्ता नहि मानू। 2023क कीमतपर आधिकारिक 2022/23 गरीबी रेखा प्रति व्यक्ति प्रति वर्ष NRs. 72,908 छल। एहि मे भोजन लेल NRs. 35,029, अर्थात लगभग NRs. 2,919 प्रतिमाह, आ गैर-भोजन जरूरत लेल NRs. 37,879 शामिल छल। बुनियादी जरूरतक लागत काठमांडू उपत्यकामे प्रति व्यक्ति प्रति वर्ष लगभग NRs. 129,934 आ ग्रामीण मधेशमे NRs. 47,344 छल। ई न्यूनतम मानक अछि, पूरा घरेलू बजट नहि। परिवारक आकार, किराया आ वास्तविक सेवा जरूरत अलगसँ गनबाक चाही। आवास खर्च शहर वा प्रदेश, घरक आकार, सुविधा, अनुबन्ध, शामिल सेवासभ आ मौसमपर निर्भर अछि। किराया, जमा राशि आ अतिरिक्त शुल्क अलग-अलग दर्ज करू, किएक तँ नेपालमे एकटा राष्ट्रीय किराया सूची नहि अछि। नेपाल विद्युत प्राधिकरण कनेक्शन एम्पियर आ खपतक आधारपर बिल करैत अछि। 230-वोल्ट घरेलू कनेक्शन लेल 0 सँ 20 kWhक न्यूनतम मासिक शुल्क 5A लेल NRs. 30 सँ 60A लेल NRs. 125 धरि अछि। प्रकाशित ऊर्जा दर 21 सँ 30 kWh लेल प्रति kWh NRs. 6.5, 31 सँ 50 kWh लेल NRs. 8 आ 51 सँ 100 kWh लेल NRs. 9.5 अछि। पानी आ अपशिष्टजल शुल्क प्रदाता आ स्थानीय शुल्कपर निर्भर अछि; टैंकर आ बोतलबन्द पानी अलग खर्च अछि। ईंधन कीमत घरेलू ऊर्जा आ यातायात दुनूकेँ प्रभावित करैत अछि। 2 अगस्त 2026केँ काठमांडू, पोखरा आ दिपायलमे नेपाल आयल निगमक कीमत पेट्रोल, डीजल आ मट्टी तेल लेल प्रति लीटर NRs. 200 आ LPG सिलिन्डर लेल NRs. 2,060 छल। किछु डिपो क्षेत्रमे पेट्रोल आ डीजलक कीमत प्रति लीटर NRs. 197.5 छल। वास्तविक यातायात खर्च यात्रा, भूभाग, प्रदाता आ वाहनपर निर्भर अछि। यातायात व्यवस्था विभाग अन्तर-प्रदेश सार्वजनिक यातायात भाड़ा प्रकाशित करैत अछि, मुदा स्थानीय शहरी भाड़ा देशभरि एकसमान नहि अछि। बस, जीप, टैक्सी, मोटरसाइकल आ हवाई यात्राकेँ ईंधन, रखरखाव, बीमा आ पार्किंगसँ अलग बजट करू। निर्धारित सार्वजनिक विद्यालय ढाँचाक अधीन माध्यमिक स्तर धरि सार्वजनिक विद्यालयमे नामांकन, मासिक ट्यूशन, परीक्षा वा पाठ्यपुस्तक शुल्क नहि अछि; मुदा पोशाक, लेखन सामग्री, यातायात, भोजन आ निजी ट्यूशन खर्च बढ़ा सकैत अछि। निजी संस्थागत विद्यालय अनुमति प्राप्त श्रेणीमे स्थानीय शुल्क तय करैत अछि, जाहिमे ट्यूशन, वार्षिक, परीक्षा, कम्प्यूटर, यातायात आ भोजन शुल्क शामिल अछि। छात्रवृत्ति कोटा 500 धरि विद्यार्थीवला विद्यालय लेल कमसँ कम 10%, 501 सँ 800 विद्यार्थी लेल 12% आ 800सँ बेसी लेल 15% अछि। स्थानीय कार्यान्वयन नगरपालिका वा विद्यालयसँ पक्का करू। स्वास्थ्य खर्चमे बीमा योगदान, सह-भुगतान, निजी उपचार, दवा, यात्रा आ कवर पैकेजसँ बाहर सेवा शामिल अछि। स्वास्थ्य बीमा बोर्डमार्फत स्वास्थ्य बीमा स्वैच्छिक आ योगदान-आधारित अछि। एक सँ पाँच सदस्यवला परिवार प्रतिवर्ष NRs. 3,500 देत आ घोषित लाभ सीमा NRs. 100,000 अछि; प्रत्येक अतिरिक्त सदस्य योगदानमे NRs. 700 आ सीमामे NRs. 20,000 जोड़ैत अछि, अधिकतम NRs. 200,000 धरि। 15सँ बेसी बेडवला सरकारी प्रदातामे सह-भुगतान 10% आ अन्य प्रदातामे 20% अछि; आपातकाल आ किछु बुनियादी सेवामे अपवाद अछि। पहुँच पहिल सेवा बिन्दु पंजीकरण आ रेफरलपर निर्भर भ' सकैत अछि। सामाजिक सुरक्षा भत्ता परिवार खर्च घटा सकैत अछि, मुदा पूरा घरेलू बजटक स्थान नहि लैत अछि। सूचीबद्ध मासिक राशि 70 वर्ष वा बेसी उमेर लेल NRs. 4,000, एकल महिला वा विधवा तथा निर्धारित दलित वा कर्णाली वृद्ध लेल 60 वर्ष वा बेसी उमेरपर NRs. 2,660, पूर्ण दिव्यांगता वा लोपोन्मुख आदिवासी समूह लेल NRs. 3,990 आ गंभीर दिव्यांगता लेल NRs. 2,128 अछि। परिभाषित क्षेत्र वा दलित परिवारमे पाँच वर्षसँ कम उमेरक अधिकतम दू बच्चा लेल बाल भत्ता NRs. 532 अछि। पात्रता, स्थायी निवास पंजीकरण आ स्थानीय वार्ड वा प्रणाली अभिलेख पहुँच निर्धारित करैत अछि। काम वा पढ़ाइ लेल इन्टरनेट पहुँच जरूरी हो तँ सञ्चार नियमित आवश्यक खर्च भ' सकैत अछि। शोधमे सूचीबद्ध नेपाल टेलिकम FTTH योजना 50 Mbps लेल प्रतिमाह NRs. 815, 100 Mbps लेल NRs. 1,150, 150 Mbps लेल NRs. 1,250 आ 200 Mbps लेल NRs. 1,600 अछि; स्थापना NRs. 500 अछि। 12-महीनाक योजना 50 Mbps लेल NRs. 8,499 आ 100 Mbps लेल NRs. 11,499 अछि। नेपाल टेलिकम GSM पोस्टपेड प्रतिमाह NRs. 300 अछि, जाहिमे NRs. 300 टॉक टाइम शामिल अछि; प्रारम्भिक SIM सक्रियण वा क्रेडिट राशि NRs. 500 अछि। प्रीपेड डेटा कीमत प्रदाता आ पैकेजपर निर्भर अछि। मनोरंजन, किताब, घरेलू छुट्टी आ यात्रा सहित अवकाश खर्चक एकटा राष्ट्रीय कीमत नहि अछि आ स्थान, पर्यटन मांग, मौसम तथा प्रदाता अनुसार बदलैत अछि। कारगर बजट नियमित मासिक खर्चकेँ जमा राशि, मरम्मत, बीमारी, स्कूल शुरू होयबाक खरीद, यात्रा आ ईंधन कीमत बढ़बाक जेकाँ अनियमित खर्चसँ अलग करैत अछि। शुरूआती गणना लेल स्थानीय बुनियादी जरूरत मानककेँ परिवार सदस्य संख्यासँ गुणा करू, फेर वास्तविक किराया आ उपयोगिता जोड़ू, आ अनियमित खर्च लेल आरक्षित राशि राखू। नेपाल राष्ट्र बैंक अगस्त 2025मे साल-दर-साल उपभोक्ता कीमत वृद्धि 1.68% रिपोर्ट कएलक; गैर-भोजन आ सेवा 3.95%, शिक्षा 7.67%, काठमांडू उपत्यका 2.26% आ पहाड़ी क्षेत्र 2.59% बढ़ल। बजटपर प्रतिबद्ध होएबासँ पहिने मकान मालिक, प्रदाता, नगरपालिका आ यातायात कम्पनीसँ वर्तमान कीमत जाँचू। बैंकिंग, ऋण, ऋण सेवा, ब्याज, कर आ विनिमय दर अलग वित्तीय विषय अछि; नकदी प्रवाह प्रभावित करय तँ अलग सूचीबद्ध करू।
नेपालमे खर्च
नेपालमे जीवनयापन खर्च स्थान, परिवारक आकार, आवास, भोजन चयन आ सेवा पहुँच अनुसार बहुत बदलैत अछि। 2022/23मे औसत वार्षिक घरेलू उपभोग NRs. 523,413 छल, जाहिमे भोजन 51.7% छल, मुदा ई राष्ट्रीय औसत अनुशंसित घरेलू बजट नहि अछि। काठमांडू उपत्यकामे औसत वार्षिक घरेलू उपभोग NRs. 962,958 छल, जखन कि ग्रामीण मधेशमे NRs. 350,564 छल।
Tip
नेपालक घरेलू बजट वास्तविक स्थान, परिवार आकार, किराया आ सेवा पहुँचसँ बनाउ; राष्ट्रीय आँकड़ाकेँ तुलना लेल मात्र उपयोग करू। भोजन, आवास, उपयोगिता, स्वास्थ्य आ यातायात पहिने सुरक्षित करू, फेर शिक्षा, सञ्चार, अवकाश आ अनियमित खर्च जोड़ू। जमा, मरम्मत, बीमारी, स्कूल खर्च, यात्रा आ ईंधन मूल्य बदलाव लेल अलग आरक्षित राशि राखू।

