નેપાળમાં સાથે રહેવું

નેપાળની સંઘીય વ્યવસ્થામાં જવાબદારીઓ સંઘીય સરકાર, પ્રાંતો અને સ્થાનિક સ્તરો વચ્ચે વહેંચાયેલી છે. વોર્ડ એ સ્થાનિક વહીવટી વિસ્તાર અને કચેરી છે, જે ઘણી વાર વ્યવહારિક રીતે સંપર્ક કરવાનો પહેલો મુદ્દો બને છે. ટોલ (tole) એ સ્થાનિક પડોશ અથવા સમુદાય વિસ્તાર છે; ત્યાં અનૌપચારિક સંકલન રોજિંદા મુદ્દાઓ ઉકેલવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ તે કાનૂની પ્રક્રિયાનું સ્થાન લેતું નથી. નગરપાલિકાઓ અને ગ્રામ્ય નગરપાલિકાઓ સ્થાનિક નિયમો બનાવે છે, સેવાઓ આપે છે અને જાહેર જમીન, ઇમારતો, વારસા તથા માળખાકીય સુવિધાઓનું રક્ષણ કરે છે. તેઓ કચરાના સંગ્રહ, જાહેર પ્રવેશ, અનધિકૃત બાંધકામ, જાહેરાતો, રખડતાં પ્રાણીઓ અને જાહેર જગ્યાઓને લગતી અન્ય બાબતોનું નિયમન પણ કરી શકે છે; ફી, કચેરીના સમય અને વિગતવાર જરૂરિયાતો સ્થાનિક સ્તરે નક્કી થાય છે. બંધારણ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, શાંતિપૂર્ણ સભા અને સંગઠનની સ્વતંત્રતા, અવરજવર અને રહેઠાણની સ્વતંત્રતા, માહિતી મેળવવાનો અધિકાર, સમાનતા અને સ્વચ્છ તથા સ્વસ્થ પર્યાવરણનો અધિકાર સુરક્ષિત કરે છે. તે સમાવેશી ભાગીદારી અને મહિલાઓ, દલિતો, આદિવાસી જનજાતિઓ, મધેશી, થારુ, મુસ્લિમ તથા અન્ય લઘુમતીઓ, દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ, લિંગ અને જાતીય લઘુમતીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો સહિતના જૂથો માટે વિશિષ્ટ રક્ષણ પણ આપે છે. જાતિ, વંશીયતા, ધર્મ, જાતિગત ઓળખ, દિવ્યાંગતા અથવા ભાષા આધારિત ભેદભાવ પ્રતિબંધિત છે. જાતિ આધારિત ભેદભાવ અને અસ્પૃશ્યતા અધિનિયમ (Caste-based Discrimination and Untouchability Act) હેઠળ બાકાત રાખવું, બહિષ્કાર કરવો, પ્રતિબંધ મૂકવો, હાંકી કાઢવું અને અપમાનિત કરવું ગુનાહિત કૃત્યો બની શકે છે. રાષ્ટ્રીય સમાવેશ આયોગ દેખરેખ અને ભલામણો આપે છે, પરંતુ તે આપમેળે વ્યક્તિગત કેસમાં સહાય આપતું નથી. ન્યાયિક સમિતિ (Judicial Committee) એ સ્થાનિક વિવાદોનું નિરાકરણ કરતી સંસ્થા છે, જે નિર્ધારિત પડોશી બાબતો હાથ ધરી શકે છે. તેના અધિકારક્ષેત્રમાં સીમા વિવાદો, પાણીની નહેરો અને પાણીના સ્થળોનો ઉપયોગ, પાકને થયેલું નુકસાન, ચરાણ, ઘાસ અથવા બળતણના લાકડા અંગેના વિવાદો, બાકી મજૂરી, રખડતાં અથવા ખોવાયેલાં પશુધન, ઐતિહાસિક રીતે જાહેર રહેલા માર્ગો, જળમાર્ગો, તળાવો અને ધાર્મિક અથવા જાહેર સ્થળોમાં અવરોધનો સમાવેશ થઈ શકે છે. નાની મારામારી, અપમાન અથવા બદનામી, ગેરકાયદેસર પ્રવેશ, બેદરકારીથી રાખવામાં આવેલાં પ્રાણીઓ, ધ્વનિ પ્રદૂષણ, પડોશીને અસર કરતો કચરો અને વધુમાં વધુ એક વર્ષની કેદની જોગવાઈ ધરાવતા પાત્ર વિવાદો જેવી કેટલીક બાબતોમાં મધ્યસ્થી ઉપલબ્ધ છે. લેખિત અરજી માટે પહોંચની રસીદ લેવી જોઈએ. પ્રતિવાદી હાજર થયા પછી મધ્યસ્થી ત્રણ મહિના સુધી ચાલી શકે છે; તે નિષ્ફળ જાય તો મામલો અદાલતમાં મોકલી શકાય છે. ન્યાયિક સમિતિના નિર્ણય સામે સામાન્ય રીતે 35 દિવસની અંદર જિલ્લા અદાલતમાં અપીલ કરી શકાય છે, જોકે અન્ય સમયમર્યાદાઓ લાગુ પડી શકે છે. ગંભીર હિંસા, તાત્કાલિક રક્ષણની જરૂરિયાતો અને તેના કાનૂની અધિકારક્ષેત્ર બહારની બાબતો માટે અન્ય સત્તાધિકારીનો સંપર્ક જરૂરી છે. સંયુક્ત આવાસનું નિયમન નેપાળની નાગરિક સંહિતાના પ્રકરણ 9 દ્વારા અંશતઃ થાય છે. ભાડાની વ્યવસ્થામાં ઘર, માળ, એકમ અથવા ઓરડો, તેની સાથે જમીન જોડાયેલી હોય કે ન હોય, ચુકવણીના બદલામાં આપવામાં આવે છે. અસુરક્ષિત આવાસ ભાડે આપી શકાય નહીં અને રહેણાંક ભાડાની મુદત સામાન્ય રીતે પાંચ વર્ષથી વધુ હોઈ શકતી નથી, સિવાય કે વ્યવસ્થા વ્યાપારી હેતુની હોય. લેખિત કરારમાં સામાન્ય રીતે પક્ષકારોની ઓળખ, મિલકતની વિગતો, હેતુ, શરૂઆતની તારીખ, મુદત, ભાડું, ચુકવણીની રીત, ઉપયોગિતાઓ, ભાડા કર, વીમો, સમાપ્તિ અથવા ખાલી કરવાની શરતો અને પેટાભાડાના નિયમો નોંધવામાં આવે છે. દર મહિને NPR 20,000 સુધીના ભાડા માટે સામાન્ય લેખિત કરારની જરૂરિયાતમાં અપવાદ છે; લેખિત કરાર લાગુ પડે ત્યારે બે સાક્ષી અને દરેક પક્ષકાર માટે એક નકલ જરૂરી છે. મકાનમાલિકે સંમત ઉપયોગની સુવિધા આપવી, ઉપલબ્ધ પાણી, વીજળી, ગટરવ્યવસ્થા અને સ્વચ્છતા પૂરી પાડવી તથા સહનિવાસીઓ દ્વારા અસુરક્ષા, સતામણી અથવા ગંભીર ખલેલ થતી અટકાવવી જોઈએ. ભાડૂતે સંમત મુજબ ભાડું ચૂકવવું, મિલકતની કાળજી રાખવી અને પરવાનગી વિના માળખાકીય ફેરફાર, ઉપયોગમાં ફેરફાર અથવા પેટાભાડું આપવાનું ટાળવું જોઈએ. મૂળ હેતુની હવે જરૂર ન રહેવાને કારણે ભાડૂતે જગ્યા છોડવી હોય તો સામાન્ય રીતે 35 દિવસની લેખિત નોટિસ આપવી પડે છે. ગેરહાજર અથવા ભાડું ન ચૂકવતા ભાડૂતે ઓછામાં ઓછા ત્રણ મહિનાનું ભાડું બાકી રાખ્યું હોય તો મકાનમાલિક વોર્ડને જાહેર 15 દિવસની નોટિસ માટે અરજી કરી શકે છે. ભાડું, ડિપોઝિટ અને ઉપયોગિતાઓના ખર્ચની વહેંચણી મોટેભાગે કરાર અને બજાર પર આધારિત રહે છે. વોર્ડ અને નગરપાલિકાની સંસ્થાઓ, સ્થાનિક સભાઓ, જાહેર સુનાવણીઓ, યોજનાઓ અને બજેટ અંગેના પરામર્શ દ્વારા ભાગ લઈ શકાય છે. ઔપચારિક સામાજિક અથવા નાગરિક સંસ્થાને સામાન્ય રીતે ઓછામાં ઓછા સાત લોકો, વિધાન, નિર્ધારિત હેતુઓ, સમિતિ, ભંડોળ અને સરનામાની વિગતો જોઈએ; ઉપરાંત નિર્ધારિત ફી સાથે સક્ષમ સ્થાનિક સત્તાધિકારી અથવા મુખ્ય જિલ્લા અધિકારી (Chief District Officer) પાસે નોંધણી કરાવવી પડે છે. વિદેશી અથવા જાહેર સહાય મેળવતી સંસ્થાઓને સામાજિક કલ્યાણ પરિષદ (Social Welfare Council) મારફતે જોડાણ અને નવીકરણ પણ જરૂરી હોઈ શકે છે. કાયદામાં નોંધણીની જરૂરિયાત ઊભી કરતી પ્રવૃત્તિ ન હોય તો અનૌપચારિક ટોલ અથવા સમુદાય જૂથો સમકક્ષ રાષ્ટ્રવ્યાપી નોંધણી વિના કાર્ય કરી શકે છે. ડિજિટલ સહઅસ્તિત્વ માટે ઔપચારિક રક્ષણો છે. ગોપનીયતા અધિનિયમ (Privacy Act) જાતિ, વંશીયતા, ધર્મ, સરનામું, ટેલિફોન નંબર, ઈમેલ, ઓળખની વિગતો, પત્રવ્યવહાર અને ચારિત્ર્ય સંબંધિત માહિતી જેવી વ્યક્તિગત માહિતીને સુરક્ષિત કરે છે. સંમતિ અથવા કાયદેસર આદેશ લાગુ પડતો ન હોય ત્યાં સુધી ઇલેક્ટ્રોનિક માહિતી અથવા સંદેશાવ્યવહારમાં અનધિકૃત પ્રવેશ, ખુલાસો, સાંભળવું અથવા રેકોર્ડ કરવું પ્રતિબંધિત છે. જાહેર જગ્યાઓમાં સૂચના સાથે CCTV ચલાવી શકાય છે, પરંતુ શૌચાલય, સ્નાનગૃહ અથવા કપડાં બદલવાના ઓરડામાં નહીં; રહેઠાણ અથવા કચેરી પર નજર રાખવી પણ પ્રતિબંધિત છે. સાયબર ઘટનાઓની જાણ નેપાળ પોલીસના સાયબર બ્યુરો (Nepal Police Cyber Bureau)ને તેના ફોર્મ દ્વારા, અંગ્રેજી અથવા નેપાળી ભાષામાં, રૂબરૂ અથવા ઈમેલથી કરી શકાય છે; URL, સ્ક્રીનશૉટ, ખાતાની ઓળખ અને સમયમુદ્રા સાચવી રાખવી જોઈએ. ટેલિકોમ ફરિયાદો નેપાળ ટેલિકમ્યુનિકેશન્સ ઓથોરિટી (Nepal Telecommunications Authority)ને આપી શકાય છે. તાત્કાલિક જોખમની જાણ નેપાળ પોલીસને 100 અથવા ટોલ-ફ્રી નંબર 16600141516 પર કરી શકાય છે. માનવ અધિકારની ફરિયાદો રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર આયોગ (National Human Rights Commission)ને તેની ઑનલાઇન પ્રક્રિયા અથવા +977-1-5010000 હૉટલાઇન દ્વારા આપી શકાય છે; હૉટલાઇન દિવસના 24 કલાક ઉપલબ્ધ છે. લિંગ આધારિત અથવા ઘરેલુ હિંસાની જાણ રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ (National Women Commission)ને 1145 પર કરી શકાય છે. આ કટોકટીના માર્ગો માટે કોઈ પ્રકાશિત ફીનો પુરાવો નથી, જ્યારે પ્રતિસાદનો સમય અને સ્થાનિક પહોંચ બદલાઈ શકે છે. રોજિંદા સહઅસ્તિત્વના દરેક પાસાને આવરી લેતી એક જ રાષ્ટ્રવ્યાપી સંહિતા નેપાળમાં નથી, તેથી ચોક્કસ સ્થાનિક પેટાનિયમો અને પ્રક્રિયાઓ સંબંધિત વોર્ડ, નગરપાલિકા અથવા ગ્રામ્ય નગરપાલિકા પાસે તપાસવી જોઈએ.