ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਿੱਚ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ

ਮਿਆਂਮਾਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਹੈ: 2023 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 69% ਲੋਕ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਬਸਤੀਆਂ ਨੇ ਭੀੜ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸੀ, ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਯਾਂਗੂਨ ਅਸਮਾਨ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ: ਪੁਰਾਣੇ ਆਧਾਰ ਅੰਕੜੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 33% ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਪਾਈਪ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਨਗਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਯਾਂਗੂਨ, ਮੰਡਲੇ, Nay Pyi Taw, ਹੋਰ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਾਣੀ, ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸਿਹਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ WASH ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, City Development Committees, ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਜਾਂ ਵਿਕਾਸ ਸਾਥੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਗਭਗ 8.9 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ WASH ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ; 40% ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਰਾਂ ਕੋਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਲਗਭਗ 40% ਕੋਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਫ਼ਾਈ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕਰੀਬ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਕੋਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨੀ ਹੜ੍ਹ ਪਾਣੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਛੱਪੜ, ਖੂਹ, ਚਸ਼ਮੇ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਕਰੇਤਾ ਆਮ ਵਿਕਲਪ ਹਨ; ਸ਼ਹਿਰੀ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਂਗੂਨ, Nay Pyi Taw ਅਤੇ ਮੰਡਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਿੰਦੂ, ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਗੋਲੀਆਂ, ਟੈਂਕੀਆਂ, ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਖਾਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਪਹੁੰਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਭੁਗਤਾਨਯੋਗਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼, ਬੇਘਰੀ, ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕਾਰਨ ਸੀਮਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 2023 ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਪਹੁੰਚ 76.8% ਦੱਸੀ ਗਈ; 2025 ਦੀ World Bank ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਚਾਰ ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਰਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਯਾਂਗੂਨ, ਮੰਡਲੇ ਅਤੇ Nay Pyi Taw ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਕੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਰਾਬ ਜਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਸੰਭਾਲੇ ਬਿਜਲੀ ਜਾਲਾਂ ਕਾਰਨ ਵੰਡੀਆਂ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਮਿਨੀ-ਗ੍ਰਿਡ ਅਤੇ ਜਨਰੇਟਰਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਧੀ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਧੂਰਾ ਹੈ; ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੂੜਾ ਸੁੱਟਣਾ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੰਟਰੋਲ ਵਾਲੇ ਲੈਂਡਫ਼ਿਲ ਨਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨੇੜਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਗਰ, ਪਾਣੀ, ਕੂੜਾ ਅਤੇ ਪਾਰਕ ਫ਼ੀਸ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਧੀਨ Environmental Conservation Department ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਮੀਖਿਆ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। Environmental Impact Assessment (EIA) ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਅਸਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; Initial Environmental Examination (IEE) ਘੱਟ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਹੈ। Environmental Compliance Certificate (ECC) ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋੜੀਂਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪ੍ਰਸਤਾਵਕ ਭਰਦਾ ਹੈ। EIA ਜਾਂ IEE ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਰ, ਕੰਪਨ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਘਟਾਅ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਿੱਚ Project Affected People, ਅਥਾਰਟੀਆਂ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਮਾਜ ਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਖੇਤਰੀ, ਰਾਜ, Nay Pyi Taw ਸੰਘੀ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨਾਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਘਟਾਅ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਉਪਾਅ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; Environmental Conservation Department ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲਾ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਟੀਚਾ ਅਰਜ਼ੀ ਤੋਂ 90 ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ-ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪ੍ਰਸਤਾਵਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਮੀਖਿਆ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਖੰਡਿਤ ਹੈ। ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਸ਼ੋਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਠੋਸ ਇੰਧਨ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ, ਆਵਾਜਾਈ, ਉਦਯੋਗ, ਕੂੜਾ ਸਾੜਨ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਧੁੰਦ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। WHO ਦੇ ਮਾਡਲ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ PM2.5 ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ 26.79 micrograms per cubic metre ਦੱਸਿਆ, ਪਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਯਾਂਗੂਨ ਦੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੇ ਚੁਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ PM2.5, PM10, sulfur dioxide, nitrogen dioxide, ozone ਅਤੇ carbon monoxide ਵੇਖੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਠੋਸ ਇੰਧਨ ਵਰਤਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਲਾਹ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। City Development Committees ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਕ, ਬਾਗ਼, ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਪਰ ਪਹੁੰਚ, ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਫ਼ੀਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਤਕ ਹਰੀ ਥਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਮਿਆਰ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ। ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਹਰਿਆਵਲ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਕਲਪ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਛਾਂ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਹਾਇਤਾ ਹੈ; ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਰਿਸਥਿਤੀ-ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਖਰੇ Nature ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਭੌਤਿਕ ਥਾਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਾਲਤ ਦੋਹਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਖੇਤਰੀ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੂਚਾਲ, ਹੜ੍ਹ, ਚੱਕਰਵਾਤ, ਭੂ-ਖਿਸਕਣ, ਅਤਿ ਗਰਮੀ, ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਅੱਗ, ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਹਥਿਆਰ ਹਨ। 28 March 2025 ਦੇ ਭੂਚਾਲ ਨੇ 17 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤੇ, ਲਗਭਗ 9 ਮਿਲੀਅਨ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ US$10.97 billion—GDP ਦਾ ਲਗਭਗ 14%—ਸਿੱਧਾ ਭੌਤਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ। 2025 ਵਿੱਚ ਵਿਸਫੋਟਕ-ਹਥਿਆਰ ਘਟਨਾਵਾਂ 510 ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ 745 ਨਾਗਰਿਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਜਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 155 ਬੱਚੇ ਸਨ; Shan State ਵਿੱਚ 182 ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ 245 ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦਰਜ ਹੋਏ। Department of Meteorology and Hydrology ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; Department of Disaster Management ਤਿਆਰੀ, ਜਵਾਬ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਬਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਹਾਰਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ, ਨਿਕਾਸੀ, ਵਿਸਫੋਟਕ-ਹਥਿਆਰ ਖ਼ਤਰਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਮਾਨਵੀ ਆਸਰਾ ਅਤੇ WASH ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਉਪਲਬਧ ਸਬੂਤ ਰਸਮੀ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਮਾਈਨ-ਸਫ਼ਾਈ ਮੁਹਿੰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਸ਼ਹਿਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਫੈਲਾਅ, ਬੇਘਰੀ, ਸੰਘਰਸ਼, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ, ਮੌਸਮੀ ਅਤਿ-ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਮੁੜ-ਬਹਾਲੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। UNHCR ਨੇ 2026 ਵਿੱਚ ਮਿਆਂਮਾਰ ਅੰਦਰ ਲਗਭਗ 3.7 ਮਿਲੀਅਨ ਬੇਘਰ ਲੋਕ ਦਰਜ ਕੀਤੇ। ਭੂਚਾਲ ਮੁੜ-ਬਹਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹੀ; ਸੜਕਾਂ, ਪਾਣੀ ਬਿੰਦੂਆਂ, ਸਫ਼ਾਈ, ਮਲਬਾ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਕੰਮ ਫੰਡ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹੇਠ ਹਨ। ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਪੋਰਟਲ ਜਾਂ ਇਕਸਾਰ ਸੇਵਾ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਮਿਆਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਅਮਲੀ ਪਹੁੰਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ ਸੰਸਥਾ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਦਾਤਿਆਂ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਸਾਥੀਆਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।