म्यानमार मुख्यतः ग्रामीण अछि; 2023 मे लगभग 69% आबादी ग्रामीण इलाकामे रहैत छल। शहरी विस्तार आ शहरक आसपास बसावट बढ़लासँ भीड़ आ जल-निकासी, कचरा संग्रह आ पानी आपूर्तिपर दबाव बढ़ल। Yangon असमान पहुँच केर स्पष्ट उदाहरण अछि: पुरान आधारभूत आँकड़ामे लगभग 33% आबादी लेल पाइपसँ पानी देखाओल गेल, जखन कि अनौपचारिक बस्तीमे प्रायः नगरपालिका सेवा नहि छल। Yangon, Mandalay, Nay Pyi Taw, अन्य शहर आ ग्रामीण इलाकाक स्थिति पूरा देशक प्रतिनिधि नहि मानल जा सकैत अछि। पानी, स्वच्छता आ साफ-सफाई सेवा, संक्षेपमे WASH, नगर विकास समिति, मंत्रालय, सामुदायिक समिति आ मानवीय अथवा विकास साझेदार द्वारा देल जाइत अछि। लगभग 8.9 मिलियन लोककेँ जरूरी WASH सेवा चाही; 40% सँ बेसी घर सुरक्षित प्रबंधित पेयजलसँ वंचित, लगभग 40% सुरक्षित प्रबंधित स्वच्छतासँ वंचित, आ लगभग एक-तिहाईक लग आधारभूत साफ-सफाई सुविधा नहि अछि। शुष्क ऋतुमे स्रोत विफलता आ मानसून बाढ़ पानी दूषित कऽ सकैत अछि। पोखरि, कुआँ, नदी-नाला आ निजी विक्रेता सामान्य विकल्प अछि, जखन कि शहरी गंदा-पानी प्रणाली ऐतिहासिक रूपसँ Yangon, Nay Pyi Taw आ Mandalay तक सीमित रहल अछि आ पूरा काज नहि कयलक। पानी केंद्र, शुद्धिकरण गोली, टंकी, सौर प्रणाली तथा घरेलू अथवा सामुदायिक शौचालय आपात पहुँचमे सहायता करैत अछि, मुदा उपलब्धता आ किफायत स्थानीय रूपसँ बदलैत अछि आ संघर्ष, विस्थापन, सड़क आ मानवीय पहुँचसँ सीमित भऽ सकैत अछि। 2023 मे आबादीक 76.8% लेल बिजली पहुँच रिपोर्ट भेल, जखन कि 2025 विश्व बैंक रिपोर्ट चारि मिलियनसँ बेसी परिवार लेल पहुँच नहि होएबाक बात कहलक। Yangon, Mandalay आ Nay Pyi Taw मे बिजली कटौती होइत अछि। खराब अथवा क्षतिग्रस्त बिजली नेटवर्क वितरित सौर प्रणाली, मिनी-ग्रिड आ जनरेटर पर निर्भरता बढ़ौने अछि। बहुत शहरी इलाकामे कचरा संग्रह आंशिक अछि, आ खुला डंपिंग अथवा खराब नियंत्रणवला लैंडफिल नाला आ आसपासक जमीन दूषित कऽ सकैत अछि। नगरपालिका शुल्क, पानी शुल्क, कचरा शुल्क आ पार्क शुल्क स्थानीय स्तर पर तय होइत अछि, एक राष्ट्रीय दर नहि। प्राकृतिक संसाधन आ पर्यावरण संरक्षण मंत्रालयक अंतर्गत पर्यावरण संरक्षण विभाग पर्यावरण गुणवत्ता काज, निगरानी आ परियोजना समीक्षा लेल जिम्मेदार अछि। Environmental Impact Assessment (EIA) बड़का परियोजनाक संभावित असर जाँचैत अछि; Initial Environmental Examination (IEE) सीमित जाँच जरूरतवला परियोजना लेल उपयोग होइत अछि। Environmental Compliance Certificate (ECC) परियोजनाक पर्यावरणीय मंजूरी दर्ज करैत अछि। जरूरी अध्ययनक खर्च परियोजना प्रस्तावक दैत अछि। EIA अथवा IEE काजमे शोर, कंपन, प्रदूषण, शमन आ निगरानी शामिल भऽ सकैत अछि। परामर्शमे परियोजना प्रभावित लोक, प्राधिकरण, सामुदायिक संगठन आ नागरिक समाज—राष्ट्रीय, क्षेत्रीय, राज्य, Nay Pyi Taw संघ क्षेत्र आ स्थानीय स्तर पर—शामिल भऽ सकैत अछि। टिप्पणी डिजाइन, शमन आ निगरानी उपायमे योगदान देबाक चाही, आ पर्यावरण संरक्षण विभाग अंतिम निर्णय सार्वजनिक करैत अछि। निर्णयक घोषित लक्ष्य जमा भेलाक 90 दिन बाद अछि, मुदा अवधि बढ़ि सकैत अछि। पर्यावरण संरक्षण कानून शोर प्रदूषणकेँ मान्यता दैत अछि। परियोजना-संबंधी शिकायत मुख्यतः प्रस्तावक आ पर्यावरण समीक्षा प्रक्रिया द्वारा संभालल जाइत अछि, जखन कि रोजमर्राक उपद्रव संभालब खंडित अछि। म्यानमारमे निवासी लेल राष्ट्रव्यापी वातावरणीय शोर निगरानी अथवा शिकायत प्रणालीक साक्ष्य नहि अछि। वायु प्रदूषण ठोस ईंधन पर खाना बनायब, यातायात, उद्योग, कचरा जरायब आ मौसमी धुंधसँ होइत अछि। मॉडल-आधारित WHO अनुमान 2019 मे शहरी वार्षिक औसत PM2.5 26.79 माइक्रोग्राम प्रति घन मीटर बतौलक, मुदा निगरानी सीमित अछि। Yangon निगरानी रिपोर्ट चुनल स्थान पर PM2.5, PM10, sulfur dioxide, nitrogen dioxide, ozone आ carbon monoxide देखलक, निरंतर राष्ट्रीय नेटवर्क नहि। तेँ स्थानीय निगरानी आ स्वास्थ्य सलाह शहरी इलाका, शुष्क ऋतु आ ठोस ईंधन उपयोग करयवला घर लेल बेसी उपयोगी अछि। नगर विकास समितिक काजमे पार्क, बगान, खेल मैदान आ मनोरंजन केंद्र शामिल अछि, मुदा पहुँच, रखरखाव आ शुल्क शहर आ स्थल अनुसार बदलैत अछि। म्यानमारमे सार्वजनिक हरित जगहक क्षेत्रफल अथवा पहुँच लेल राष्ट्रव्यापी मानकक साक्ष्य नहि अछि। सामुदायिक खुला स्थान, मंदिर परिसर आ स्थानीय हरियाली व्यावहारिक विकल्प दऽ सकैत अछि। दैनिक उपयोगमे छाया, मनोरंजन आ किछु बाढ़ रोकथाम शामिल अछि; संरक्षित पारिस्थितिकी तंत्र आ जंगल अलग प्रकृति विषयमे आबैत अछि। सुरक्षा भौतिक परिवेश आ वर्तमान सुरक्षा स्थिति दुनूसँ निर्भर करैत अछि। प्रमुख स्थानिक जोखिममे भूकंप, बाढ़, चक्रवात, भूस्खलन, अत्यधिक गर्मी, असुरक्षित भवन आ उपयोगिता, आगि, दूषित पानी आ विस्फोटक आयुध शामिल अछि। 28 March 2025 भूकंप 17 मिलियनसँ बेसी लोककेँ प्रभावित कयलक, लगभग 9 मिलियन पर गंभीर असर पड़ल आ प्रत्यक्ष भौतिक नुकसान US$10.97 billion, लगभग GDP केर 14%, अनुमानित भेल। 2025 मे विस्फोटक आयुध घटना 510 दर्ज भेल, जाहिमे 745 नागरिक हताहत, 155 बच्चा सहित। Shan State मे 182 घटना आ 245 हताहत दर्ज भेल। मौसम विज्ञान आ जल विज्ञान विभाग मौसम आ खतरा अवलोकनमे सहायता करैत अछि, जखन कि आपदा प्रबंधन विभाग तैयारी, प्रतिक्रिया आ पुनर्प्राप्ति संभालैत अछि। व्यावहारिक सुरक्षा सामुदायिक चेतावनी, निकासी, विस्फोटक आयुध जोखिम शिक्षा, मानवीय आश्रय आ WASH सहायता पर सेहो निर्भर करैत अछि। उपलब्ध साक्ष्य औपचारिक राष्ट्रव्यापी बारूदी सुरंग हटेबाक अभियान स्थापित नहि करैत अछि। शहरीकरण, शहरक आसपास विस्तार, विस्थापन, संघर्ष, बिजली आ पानी बाधा, जलवायु चरम घटना आ आपदा-पश्चात पुनर्प्राप्ति दैनिक परिवेश लगातार बदलैत अछि। UNHCR 2026 मे म्यानमारमे लगभग 3.7 मिलियन आंतरिक विस्थापित लोक रिपोर्ट कयलक। भूकंप पुनर्प्राप्ति मध्य गलियारा मे केंद्रित रहल, जतय सड़क, पानी केंद्र, स्वच्छता, मलबा हटायब आ सार्वजनिक बुनियादी ढाँचा पर पुनर्निर्माण आ सामुदायिक काज धन, सुरक्षा आ पहुँचसँ सीमित अछि। एकीकृत निवासी-मुखी परिवेश पोर्टल अथवा एक समान सेवा-गुणवत्ता मानकक प्रत्यक्ष राष्ट्रव्यापी समकक्ष नहि अछि। तेँ व्यावहारिक पहुँच जिम्मेदार शहर अथवा टाउनशिप निकाय, स्थानीय प्रदाता, सामुदायिक संगठन आ जरूरत पर मानवीय साझेदार पर निर्भर करैत अछि।
म्यानमारमे आसपासक परिवेश
म्यानमारमे रोजमर्राक परिवेश पानी, स्वच्छता, बिजली, कचरा सेवा, जल-निकासी, हरित जगह, वायु गुणवत्ता आ खतरा-सँ सुरक्षाक पहुँच पर निर्भर करैत अछि। सेवा शहर, ग्रामीण इलाका, राज्य आ क्षेत्र, टाउनशिप, विस्थापन स्थिति आ संघर्ष प्रभावित इलाका बीच बहुत अलग अछि; निवासी लेल एक समान राष्ट्रव्यापी सेवा अथवा गुणवत्ता मानक नहि अछि। नगर विकास समिति बहुत नगरपालिका सेवा संभालैत अछि, जखन कि पर्यावरण संरक्षण विभाग आ प्राकृतिक संसाधन आ पर्यावरण संरक्षण मंत्रालय पर्यावरण शासन आ परियोजना नियंत्रण संभालैत अछि। भूकंप, बाढ़, चक्रवात, भूस्खलन, गर्मी, असुरक्षित भवन, आगि, दूषित पानी आ विस्फोटक आयुध दैनिक सुरक्षा आ पहुँच बदलि सकैत अछि।
Tip
म्यानमारक आसपासक परिवेशकेँ स्थान-विशेष सेवा आ जोखिम निर्णय मानू, समान राष्ट्रीय पैकेज नहि। पहिने सुरक्षित पानी, स्वच्छता, बिजली निरंतरता आ खतरा जानकारी सुनिश्चित करू, तखन नगरपालिका, सामुदायिक, निजी अथवा मानवीय विकल्पक लागत आ भरोसेमंदी अनुसार कचरा, जल-निकासी, हवा, शोर आ हरित जगह तुलना करू। परियोजना क्षेत्र बदलि सकैत हो तऽ EIA अथवा IEE परामर्श उपयोग करू आ असर, प्रतिबद्धता तथा बाकी जोखिमक लिखित प्रमाण राखू।

