म्यानमारमा प्रकृति

म्यानमारमा प्रकृतिका सबै पक्ष समेट्ने एउटै संस्था वा पदनाम छैन। औपचारिक संरक्षित क्षेत्र, सामुदायिक व्यवस्थापन, पर्यटन सेवा र स्थानीय अभ्यासले स्थापित तर केही हदसम्म खण्डित प्रणाली बनाउँछन्। मुख्य भू-दृश्यमा हिमालय र काचिनका उच्च भूभाग, चिन र रखाइन योमा, मध्य शुष्क क्षेत्र, अय्यारवाडी डेल्टा, इनले र इन्दाव्गी, अनि तानिन्थारी तथा म्येइक द्वीपसमूह पर्छन्। यी क्षेत्रमा वन, पहाड, शुष्क र उप-आर्द्र भूमि, मुहानका म्यान्ग्रोभ, भित्री ताजा पानी, घाँसेमैदान, सामुद्रिक तथा तटीय बासस्थान र साना टापु छन्। प्राकृतिक स्रोत तथा वातावरण संरक्षण मन्त्रालयले मुख्यतः वन विभाग र त्यसको प्रकृति तथा वन्यजन्तु संरक्षण शाखामार्फत औपचारिक संरक्षण प्रणालीको ठूलो भाग व्यवस्थापन गर्छ। जैविक विविधता तथा संरक्षित क्षेत्र संरक्षण ऐन 2018 ले वैज्ञानिक आरक्ष, राष्ट्रिय निकुञ्ज, सामुद्रिक राष्ट्रिय निकुञ्ज, प्रकृति आरक्ष, वन्यजन्तु अभयारण्य, भूगर्भीय महत्त्वको क्षेत्र र सामुदायिक संरक्षण क्षेत्रजस्ता श्रेणी दिन्छ। वन विभागको आधारभूत अभिलेखमा स्थापित 45 संरक्षित क्षेत्रले म्यानमारको करिब 5.85% भूभाग समेट्छन्। यसमा आठ ASEAN सम्पदा निकुञ्ज, संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठनको मानव र जीवमण्डल कार्यक्रमसँग सम्बन्धित दुई स्थल, र Ramsar महासन्धिअन्तर्गत मान्यता पाएका सिमसार क्षेत्रका सात Ramsar स्थल समावेश छन्; तिनले करिब 278,913 हेक्टर ओगट्छन्। उदाहरणमा हकाबोराजी, फोनकानराजी, अलाउङ्दाव काथापा, नटमाताउङ, पोपा पर्वत, लाम्पी, मेइनमह्ला क्युन, इनले, इन्दाव्गी, मोयुङ्गी, चाथिन र श्वेसेट्टाव पर्छन्। अघिल्लो राष्ट्रिय आधाररेखाले 11,824 वनस्पति प्रजाति, 252 स्तनधारी र 1,056 चरा अभिलेख गरेको थियो; यी पुरानो तथ्याङ्कका सङ्ख्या हुन्, हालको राष्ट्रिय गणना होइनन्। विशेष संरक्षण चाहिने प्रजातिमा बाघ, एसियाली हात्ती, बान्टेङ, एल्डको मृग, म्यानमार स्टार कछुवा, अय्यारवाडी डल्फिन, गोही, समुद्री कछुवा, प्रवासी जलपन्छी र अर्किड पर्छन्। संरक्षित क्षेत्रका नियम श्रेणी, लागू कानुन र स्थल नियममा निर्भर हुन्छन्। सिकार, वन्यजन्तु समात्ने वा व्यापार गर्ने, प्राकृतिक स्रोत हटाउने, बासस्थान बिगार्ने र अनधिकृत विकास गर्न प्रतिबन्ध हुन सक्छ वा अनुमति चाहिन सक्छ। संरक्षित क्षेत्रको नाम हुँदैमा माछा मार्न, दाउरा वा वनबाहिरका वनजन्य उत्पादन सङ्कलन गर्न, संरचना बनाउन वा खेती गर्न स्वतः अनुमति मिल्दैन। वन उपयोगमा चयनात्मक वन व्यवस्थापन पद्धति—Myanmar Selection System—लागू हुन सक्छ। सामुदायिक वन व्यवस्थापनमा वन विभागले वन प्रयोगकर्ता समूहलाई तोकिएको वन स्रोत व्यवस्थापनको स्वीकृति दिन्छ; प्रमाणपत्र 30 वर्षसम्म हुन सक्छ र व्यवस्थापन योजना तथा लाभको समान बाँडफाँट यसको हिस्सा हुने अपेक्षा छ। दुर्गम जातीय क्षेत्रमा कार्यान्वयन र वन विभागको अधिकार क्षेत्र असमान हुन सक्छ। प्रकृतिसँग सम्बन्धित जीविकोपार्जनमा काठ, खाना, औषधि र हस्तकला सामग्रीजस्ता काठबाहेकका वन उत्पादन, दाउरा, भित्री तथा सामुद्रिक माछापालन, म्यान्ग्रोभ उपयोग र संरक्षित क्षेत्रका सिमानानजिकको खेती पर्छन्। दबाबमा अवैध सिकार तथा वन्यजन्तु व्यापार, वन क्षय, अत्यधिक माछापालन, अतिक्रमण, आगलागी, बासस्थान परिवर्तन, खानी, अस्थिर सङ्कलन, बाह्य प्रजाति र जलवायु परिवर्तन पर्छन्। पर्यटनले फोहोर, प्रजनन वा मुख्य बासस्थाननजिक अवरोध, भूमि तथा मूल्य विवाद र सांस्कृतिक तनाव थप्न सक्छ। वन तथा संरक्षित क्षेत्रनजिकका समुदायलाई मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वले पनि असर गर्छ। गतिविधिमा पैदल यात्रा, चरा अवलोकन, अर्किड तथा प्रकृति व्याख्या, डुङ्गा चलाउने, मोटरबोट यात्रा, साइकल, गुफा भ्रमण, स्नोर्कलिङ, स्कुबा डाइभिङ र कछुवा वा गोही अवलोकन पर्छन्। समुदायमा आधारित पर्यटन, अर्थात् CBT, ले आगन्तुक सेवा र सामुदायिक सहभागिता जोड्छ; यसमा गाउँमा बसाइ र स्थानीय मार्गदर्शन पर्न सक्छ, उदाहरणका लागि इन्दाव्गीवरपर। होटल तथा पर्यटन मन्त्रालयले केही पर्यापर्यटन स्थल सूचीबद्ध गरेको छ, तर सूचीमा हुनु भनेको पहुँच स्वतः खुला हुनु होइन। स्थलअनुसार वन विभागको कार्यालय वा वार्डेन, स्थानीय निकाय, सेवा प्रदायक वा गाइडले अनुमति हेर्न सक्छ। म्यानमारका सबै स्थलका लागि एउटै राष्ट्रिय प्रवेश वा अनुमति शुल्क विश्वसनीय रूपमा प्रकाशित छैन; हालको लागत, खुल्ने अवस्था, यातायात, सुरक्षा र मौसमी बन्दबारे स्थानीय रूपमा जाँच्नुहोस्। धेरै भूभाग र पहाडी गन्तव्यमा नोभेम्बरदेखि फेब्रुअरीसम्म भ्रमण प्रायः बढी उपयुक्त हुन्छ। तटीय र डेल्टा क्षेत्र मनसुन तथा चक्रवातको अवस्थामा बढी निर्भर हुन्छन्। मौसम तथा जलविज्ञान विभागले तीव्र मनसुनी वर्षा, आकस्मिक बाढी, नदी तथा तटीय डुबान, पहिरो, चक्रवात, आँधीबेहरीका छाल, खराब समुद्री अवस्था, खडेरी र डढेलोजस्ता जोखिमबारे चेतावनी दिन्छ। वन विभागको जानकारी, वन अनुसन्धान संस्था, चाथिन प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय, होटल तथा पर्यटन मन्त्रालयको व्याख्यात्मक सामग्री, विश्वविद्यालय, संरक्षण संस्था र स्थलका समुदायले पूरक जानकारी दिन्छन्। राष्ट्रिय रणनीतिले गाइड इजाजतपत्र र आगन्तुक–वन्यजन्तु निर्देशिका प्रस्ताव गर्छ, तर हरेक स्थलमा कार्यान्वयन भएको पुष्टि छैन। म्यानमारका सबै प्रकृति स्थलका लागि एउटै राष्ट्रिय आगन्तुक, उजुरी वा शुल्क कार्यालय पनि छैन।