म्यानमारमा रोजगारी

म्यानमारको रोजगारी प्रणालीमा कम्पनीबाट प्रत्यक्ष भर्ती, Labour Exchange Office मार्फत मिलान, myanmarjob.gov.mm का सूची र अनुमति प्राप्त निजी आन्तरिक एजेन्सीमार्फत भर्ती समावेश छन्। Ministry of Labour (MOL) र यसको Department of Labour (DOL) ले रोजगारी छनोट, नियुक्ति र कामदार-रोजगारदाता मिलान व्यवस्थापन गर्छन्। स्थानीय रूपमा အလုပ်အကိုင်နှင့်အလုပ်သမားရှာဖွေရေးရုံး भनिने Labour Exchange Office (LEO) ले कामदार दर्ता गर्छ, रोजगारदाता र रिक्त पदको विवरण राख्छ र मिलानमा सहयोग गर्न सक्छ। म्यानमारमा 83 LEO कार्यालयको आधिकारिक सञ्जाल छ, तर पहुँच र सेवा उपलब्धता टाउनशिप वा जिल्लाअनुसार फरक हुन्छ। अनुमति प्राप्त निजी आन्तरिक एजेन्सीले दिने जागिर खोज्ने सेवा निःशुल्क हुनुपर्छ; तालिम, सीप मूल्याङ्कन र निजी एजेन्सीका शुल्क फरक हुन सक्छन् र हाल लागू हुने कुनै एकरूप शुल्कदर प्रमाणित छैन। विदेशमा कामका लागि MOL, LEO र एजेन्सीका माध्यम प्रयोग हुन्छन्, तर त्यो छुट्टै आप्रवासनसम्बन्धी मार्ग हो। 2024–25 Myanmar Socio-Economic Performance Survey ले काम गर्ने उमेरको जनसंख्यामध्ये 60.9% रोजगारीमा रहेको बतायो; 2023 मा यो 56.8% थियो। करिब 2.1 मिलियन थप मानिस रोजगारीमा थिए, जसमा लगभग 300,000 तलबदार कामदार थिए। 2024 मा तलबयुक्त रोजगारीको हिस्सा 25.3% थियो, जुन 2023 को 26.3% र 2017 को 38.2% भन्दा कम हो। महिलामा यो हिस्सा 23% र पुरुषमा 27% थियो। रोजगारी उद्योग र सेवाबाट कृषितर्फ पनि सरेको थियो। यी राष्ट्रिय आँकडाले कुनै खास राज्य, क्षेत्र वा टाउनशिपको अवस्था निश्चित गर्दैनन्। द्वन्द्व, विस्थापन र विपद्ले विशेषगरी प्रभावित क्षेत्रमा काम र सार्वजनिक सेवामा पहुँच रोक्न सक्छ। समेटिएका प्रतिष्ठानका लागि रोजगारदाताले नियुक्तिको 30 दिनभित्र प्रत्येक कामदारलाई व्यक्तिगत रोजगार सम्झौता दिनुपर्छ। औपचारिक सम्झौता ढाँचा कम्तीमा पाँच कामदार भएका कारखाना, कार्यशाला, कार्यस्थल, कम्पनी र व्यवसायमा लागू हुन्छ; यसमा सरकारी विभाग तथा संस्थाका अस्थायी दैनिक वा परिमाणअनुसार ज्याला पाउने कामदार पनि पर्छन्। सम्बन्धित Township वा District LEO ले सम्झौता स्वीकृत गर्छ। सम्झौतामा काम, परीक्षण अवधि वा तालिम, ज्याला वा तलब, कार्यस्थल, अवधि, काम गर्ने घण्टा, अतिरिक्त काम, विश्राम दिन, बिदा, खाना, आवास, लागू भएमा स्वास्थ्य र यात्रा व्यवस्था, कार्यस्थलका नियम, राजीनामा तथा बर्खास्तगीका सर्त, सुविधा र संशोधन प्रक्रिया उल्लेख हुनुपर्छ। साना पारिवारिक व्यवसाय र अनौपचारिक काम पूर्ण औपचारिक संरक्षणबाहिर रहने सम्भावना धेरै हुन्छ; सम्झौता नहुँदा ज्याला, बिदा, बीमा र अन्य संरक्षणको प्रमाणमा असर पर्न सक्छ। समेटिएका रोजगारदाताका लागि देशव्यापी आधारभूत न्यूनतम ज्याला आठ घण्टाको दिनको 4,800 MMK वा प्रतिघण्टा 600 MMK हो; यो Notification 2/2018 अन्तर्गत पर्छ। Notification 1/2025 ले 1 October 2025 देखि पहिलेका 2,000 MMK भत्तामाथि 1,000 MMK थप्यो, जसले यो उपाय लागू हुने ठाउँमा आठ घण्टाको दिनको कुल रकम 7,800 MMK बनाउँछ। 10 भन्दा कम कामदार भएका साना तथा पारिवारिक व्यवसाय नयाँ भत्ताबाट बाहिर छन्, त्यसैले प्रतिष्ठानको आकार र प्रकार जाँच्नुपर्छ। वाणिज्य, उत्पादन र सेवा क्षेत्रमा ज्याला नगदमा दिइन्छ। कृषि तथा पशुपालनमा स्थानीय चलन, बहुमतको रुचि वा सामूहिक सम्झौताले समर्थन गरे मात्र क्षेत्रीय दरअनुसारको वस्तु सम्पत्तिमा आधारित भुक्तानी समावेश हुन सक्छ। रोजगारदाताले लागू दर देखिने गरी राख्नुपर्छ र ज्याला अभिलेख सुरक्षित गर्नुपर्छ। कानुनी रूपमा सूचना जारी गरिएका अवस्थाबाहेक कटौती सीमित छन्। काम गर्ने समयका सीमा कार्यस्थलसम्बन्धी कानुनमा निर्भर हुन्छन्। Factory Act अनुसार सामान्य अधिकतम दिनको आठ घण्टा र हप्ताको 44 घण्टा हो; निरन्तर प्रक्रिया हुने काममा हप्ताको 48 घण्टासम्म हुन सक्छ। Shops and Establishments Law अनुसार सामान्य अधिकतम दिनको आठ घण्टा र हप्ताको 48 घण्टा हो; बढीमा चार घण्टा कामपछि 30 मिनेट विश्राम चाहिन्छ र काम तथा विश्राम जोड्दा दिनको सीमा 11 घण्टा हो। काम सामान्यतया हप्तामा छ दिनभन्दा बढी हुनु हुँदैन र कामदारले कम्तीमा एक साप्ताहिक विश्राम दिन पाउँछन्। अतिरिक्त समय र बिदाको दिन काममा सहमति, निरीक्षण प्रक्रिया र लागू भुक्तानी नियम समावेश हुन्छन्। Leave and Holidays व्यवस्थाअन्तर्गत 12 महिनाको निरन्तर सेवापछि 10 दिन आर्जित बिदा, छ दिन आकस्मिक बिदा र Ministry of Labour को हालको सार्वजनिक निर्देशनअनुसार 30 दिनसम्म बिरामी बिदा पाइन्छ। लागू सर्तअनुसार साप्ताहिक विश्राम र सार्वजनिक बिदा सशुल्क हुन्छन्। रोजगारदाताले बिदाको अभिलेख राख्नुपर्छ। राजीनामा, बर्खास्तगी वा मृत्युबाट रोजगारी अन्त्य हुँदा प्रयोग नभएको आर्जित बिदाको क्षतिपूर्ति दिइन्छ; भुक्तानी दुई कार्यदिनभित्र हुनुपर्छ। Social Security Board (SSB) मार्फत बीमित कामदारलाई सुत्केरी हुनुअघि कम्तीमा छ हप्ता र पछि आठ हप्ता, जम्मा कम्तीमा 14 हप्ताको मातृत्व संरक्षण उपलब्ध हुन्छ। गर्भपतनपछि बिदा छ हप्तासम्म हुन सक्छ र बीमित कामदारले 15 दिन पितृत्व बिदा पाउन सक्छन्। नगद सुविधाको योग्यता रोजगारी र योगदान अवधिमा निर्भर हुन्छ। SSB भनेको म्यानमारको सामाजिक बीमा व्यवस्थापन गर्ने Social Security Board हो। मन्त्रालयले तोकेको कामदार सीमा पुगेपछि निर्दिष्ट प्रतिष्ठानमा अनिवार्य दर्ता लागू हुन्छ। मौसमी खेतीपाती र माछा मार्ने काम, तीन महिनाभन्दा कम सञ्चालन भएका प्रतिष्ठान, कामदार नभएका पारिवारिक व्यवसाय, व्यवसायिक नभएको घरेलु सेवा, सडक व्यापार र केही दैनिक, अंशकालीन, परिमाणअनुसार वा कहिलेकाहीँ बाहिर काम गर्ने कामदार अनिवार्य संरक्षणबाट बाहिर छन्। स्वैच्छिक बीमा सम्भव हुन सक्छ। त्यसैले संरक्षण सबैमा लागू हुँदैन: 10 September 2026 मा SSB पोर्टलले 35,532 दर्ता भएका कार्यस्थल र 1,342,671 बीमित कामदार देखायो; यी SSB प्रणालीका आँकडा हुन्, म्यानमारको सम्पूर्ण रोजगारीमा रहेका जनसंख्याका होइनन्। SSB सुविधामा स्वास्थ्य तथा बिरामी उपचार, मातृत्व तथा सुत्केरी सुविधा, परिवार सहयोग, अशक्तता, निवृत्तिभरण, आश्रितको सुविधा, बेरोजगारी सहयोग र कामसम्बन्धी चोटपटक संरक्षण समावेश हुन सक्छन्। बीमित कामदारले SSB क्लिनिक, अस्पताल र सम्झौतामा रहेका सेवा प्रदायक प्रयोग गर्न सक्छन्। बिरामी नगद सुविधा सामान्यतया कम्तीमा छ महिनाको रोजगारी र अघिल्ला छ महिनामध्ये चार महिनाको योगदान चाहिन्छ; औसत ज्यालाको 60% सम्म 26 हप्तासम्म दिन सक्छ। मातृत्व नगद सुविधाका लागि सामान्यतया कम्तीमा एक वर्ष रोजगारी र अघिल्लो वर्षमा छ महिनाको योगदान चाहिन्छ; औसत ज्यालाको 70% सम्म दिन सक्छ। SSB बिरामी, मातृत्व वा अस्थायी अशक्तता सुविधा पाउने अवधिमा रोजगारदाताले त्यही आधारमा कामदारलाई बर्खास्त, सेवामुक्त वा पदावनत गर्न पाउँदैन। कानुनी दरभन्दा बढी कटौती गरेर कामदारको योगदानको भार उसैमाथि सार्न पाइँदैन। SSB नियममा विभिन्न योगदान कोष छन्। हालको SSB गणकमा स्वास्थ्य तथा सामाजिक हेरचाहका लागि रोजगारदाता र कामदार दुवैबाट 2% योगदान देखिन्छ। अशक्तता, निवृत्तिभरण र आश्रित कोषका नियममा दुवै पक्षबाट 3%, बेरोजगारी कोषमा दुवै पक्षबाट 1% र आधारभूत कामसम्बन्धी चोटपटक दरमा रोजगारदाताबाट 1% उल्लेख छ। थप कोष प्रभावकारी रूपमा सङ्कलन भइरहेका छन् कि छैनन् र पछि दर परिवर्तन भएका छन् कि छैनन् भन्ने कुरा SSB सँग पुष्टि गर्नुहोस्। रोजगारदाताले महिनाको अन्त्यपछि 15 दिनभित्र मासिक योगदान बुझाउनुपर्छ। कामदारले आफ्नो सम्झौता, तलब पर्ची वा ज्याला अभिलेख, बिदा अभिलेख र SSB प्रमाण सुरक्षित राखी कुन प्रतिष्ठान र Township SSB कार्यालय जिम्मेवार छन् जाँच्नुपर्छ। दर्ता भएको प्रतिष्ठानमा बीमा भएका कामदारले अनिच्छित रूपमा काम गुमाएमा वा प्रतिष्ठान स्थायी रूपमा बन्द भएमा कम्तीमा 36 महिनाको योगदानपछि SSB बेरोजगारी सहयोगका लागि योग्य हुन सक्छन्। कामदार स्वस्थ, काम गर्न सक्षम र इच्छुक हुनुपर्छ, सम्बन्धित LEO मा दर्ता गर्नुपर्छ र LEO तथा SSB मा मासिक विवरण बुझाउनुपर्छ। स्वेच्छिक राजीनामा र दुराचारका कारण बर्खास्तगी समेटिँदैन। 36 महिनाको योगदानपछि दुई महिनासम्म औसत ज्यालाको 50% सुविधा पाइन्छ; थप प्रत्येक 12 महिनाको योगदानमा एक महिना थपिन्छ र अधिकतम छ महिनासम्म हुन्छ। यो अनौपचारिक वा दैनिक कामदारका लागि सामान्य बेरोजगारी बीमा होइन। निवृत्तिका लागि SSB नियममा 60 वर्ष उमेर र 180 महिनाको योगदानपछि औसत मासिक ज्यालाको 15 गुणा बराबर पेन्सन, किस्तामा वा एकमुष्ट, उल्लेख छ। 12 देखि 180 महिनाभन्दा कम योगदान भए ब्याजसहित योगदानको 40% दिइन्छ; 12 महिनाभन्दा कम भए कामदारको योगदान एकमुष्ट फिर्ता हुन्छ। दाबी Township SSB कार्यालयमार्फत गरिन्छ; बीमा निरन्तरता अर्को प्रतिष्ठानको संरक्षण वा स्वैच्छिक निरन्तरतामा निर्भर हुन्छ। कामदारले कार्यस्थलका नियम, व्यावसायिक सुरक्षा आवश्यकता, बिदा प्रक्रिया र अनुपस्थितिको सूचना दिने नियम पालना गर्नुपर्छ। रोजगारदाताले सम्झौता तयार गरी स्वीकृत गर्नुपर्छ, ज्याला दर देखाउनुपर्छ, ज्याला र बिदाका अभिलेख राख्नुपर्छ, आवश्यक परे SSB मा दर्ता र योगदान गर्नुपर्छ तथा गम्भीर व्यावसायिक दुर्घटना तुरुन्त Township SSB लाई खबर गर्नुपर्छ। FGLLID (Factories and General Labour Laws Inspection Department), DOL, LEO र SSB ले रोजगारीसम्बन्धी फरक उजुरी र सेवा सम्हाल्छन्; जिम्मेवार कार्यालय निरीक्षण, नियुक्ति, सम्झौता, ज्याला, बीमा वा दुर्घटनामध्ये मुद्दाको विषयमा निर्भर हुन्छ। अनौपचारिक काम र सङ्कट प्रभावित क्षेत्रमा कार्यान्वयनको पहुँच कम अनुमानयोग्य हुन्छ। हालको अभ्यासअनुसार राजीनामा दिने कामदारले सामान्यतया एक महिनाको सूचना दिन्छ, बाँकी ज्याला र प्रयोग नभएको आर्जित बिदा मिलाउँछ र स्वेच्छिक राजीनामामा सामान्यतया सेवा अन्त्य क्षतिपूर्ति पाउँदैन। रोजगारदाताको बर्खास्तगीका लागि सामान्यतया वैध कारण र एक महिनाको सूचना वा त्यसको सट्टा भुक्तानी तथा Notification 84/2015 र सम्झौताअनुसार सेवाअवधिमा आधारित क्षतिपूर्ति चाहिन्छ। सही क्षतिपूर्ति तालिका र हाल स्वीकृत सम्झौता MOL वा जिम्मेवार श्रम कार्यालयसँग पुष्टि गर्नुहोस्, किनकि बर्खास्तगी नियम मुख्यतः श्रम कानुनको विषय हो। सीप विकासका लागि National Skills Standards Authority (NSSA), मान्यताप्राप्त मूल्याङ्कन वा तालिम केन्द्र र व्यावसायिक दक्षता मूल्याङ्कन प्रयोग गर्न सकिन्छ। NSSA राष्ट्रिय सीप प्रमाणपत्र स्थानीय कामदार, आप्रवासी कामदार र फर्केकाहरूलाई उपलब्ध हुन सक्छ, तर तालिम र मूल्याङ्कन शुल्क केन्द्रअनुसार फरक हुन्छ।