Монголын гол гамшгийн эрсдэл газарзүй, улирал, хүн амын нягтрал, дэд бүтцээс хамаарч өөр байна. Бэлчээрийн бүсэд ган, зуд өргөн тархсан аюул юм. Зун хуурайшвал бэлчээр, өвс тэжээл багасч, улмаар цас, мөс, хэт хүйтнээс болж мал идэш тэжээлдээ хүрч чадахгүйд хүрдэг. 2023–2024 оны зудын үеэр 14.3–15.4 сая мал буюу улсын нийт сүргийн 22.1–23.8 хувь хорогдох эрсдэлтэй гэж урьдчилан тооцсон. Эрт бэлтгэснээр болзошгүй хохирлыг ойролцоогоор тал хувиар бууруулах боломжтой. Үер улирлын чанартай бөгөөд голын хөндий, гэр хороолол, Улаанбаатар орчмын суурин газарт онцгой нөлөөлдөг. 2025 онд усны түвшин, урсгалын хурдыг автоматаар хэмжих систем 17 байршилд ажиллаж байв. Хуурай хавар, зуны улиралд ой, хээрийн түймэр хүн, мал, суурин газар, дэд бүтцэд аюул учруулна. Хүчтэй салхи, цас, шороон шуурга, хэт хүйтрэл, ган зам, харилцаа холбоо, газар тариалан, мал аж ахуй, ханган нийлүүлэлтийн сүлжээг тасалдуулж болно. Газар хөдлөлт харьцангуй ховор боловч барилга, чухал дэд бүтцэд, ялангуяа баруун болон баруун төвийн түүхэнд илүү өртөмтгий бүсэд ноцтой нөлөөлж болно. Дагалдах аюулд түймэр, хөрсний гулгалт, хөрс шингэрэх үзэгдэл орно. Уул уурхай, үйлдвэр, химийн болон бусад техникийн осол тодорхой газарт төвлөрдөг бөгөөд ОБЕГ-ын Уул уурхайн аврах анги холбогдох мэргэшсэн хариу арга хэмжээг хариуцна. Монгол Улсын Гамшгаас хамгаалах тухай хууль эрсдэлийн үнэлгээ, гамшгийн төлөвлөгөө, эрсдэл бууруулах арга хэмжээ, бэлэн байдал, сургалт, мэдээлэл солилцоо, бүртгэл хөтлөхийг шаарддаг. Засаг дарга, захиргаа, хуулийн этгээд, гамшгаас хамгаалах нэгжүүд урьдчилан сэргийлэх, бэлэн байдал, эрэн хайх, аврах, хор уршгийг бууруулах, нэн даруй сэргээн босгох, хүмүүнлэгийн тусламжийг хамарсан төлөвлөгөө бэлтгэнэ. Ерөнхий эрсдэлийн үнэлгээг нутаг дэвсгэрийн байгууллага, захиргаа хийдэг бол нарийвчилсан үнэлгээг зөвшөөрөлтэй хуулийн этгээд хийж, хариуцагч байгууллага зардлыг нь төлнө. Орон нутгийн байгууллага, хуулийн этгээд, сайн дурынхан, иргэд жил бүр дор хаяж нэг удаа сургалтад хамрагдана; улсын хэмжээний удирдах ажилтнууд хоёр жилд дор хаяж нэг удаа сургалтад орно. ОБЕГ хяналт шалгалт, дадлага сургууль зохион байгуулдаг бөгөөд Бэлэн Бай болон belenbai.mn нь бэлэн байдлыг дэмждэг. I-DSIS орон зайн эрсдэлийн мэдээлэл өгдөг. Улаанбаатар хотод газар хөдлөлтөд бэлдэхэд онцгой анхаардаг. ОБЕГ мэргэжлийн урьдчилан сэргийлэлт, сэрэмжлүүлэг, аврах ажиллагаа, хор уршиг бууруулах, нэн даруй сэргээн босгох, нөөц, хүмүүнлэгийн логистик, гамшгийн мэдээллийн санг зохицуулна. Улсын онцгой комисс салбар хоорондын уялдаа хангаж, хохирол ба хэрэгцээг хянаж, улсын тусламжид дэмжлэг үзүүлнэ. Аймаг, сум, нийслэл, дүүрэг, баг, хорооны Засаг дарга орон нутгийн төлөвлөлт, нөөц, сэрэмжлүүлэг, тусламж, үнэлгээг зохион байгуулна. Засгийн газар улсын бодлого, гамшгийн шалгуур, онцгой байдлын түвшнийг тогтоож, улсын нөөц хуваарилж болно. Орон нутгийн онцгой байдлын газар, мэргэжлийн алба, сайн дурынхан, Монголын Улаан Загалмай Нийгэмлэг, нийтийн аж ахуйн байгууллагууд болон бусад чухал дэд бүтцийн байгууллага өөрийн үүргээр оролцоно. Цаг уур, орчны шинжилгээний газар (NAMEM) болон Цаг уур, ус судлал, байгаль орчны хүрээлэн (IRIMHE) цаг агаар, ус, хөдөө аж ахуй, байгаль орчны нөхцөлийг ажиглаж, урьдчилсан мэдээ, аюулын сэрэмжлүүлэг гаргадаг. Албан ёсны мэдээллийг weather.gov.mn, NAMEM, IRIMHE, телевиз, радио, олон нийтийн сүлжээ, E-Mongolia, ОБЕГ-аар дамжуулан авч болно. Харилцаа холбооны сүлжээ, хэвлэл мэдээллийн байгууллага албан ёсны сэрэмжлүүлгийг шуурхай, үнэ төлбөргүй дамжуулах ёстой. Гэвч хүртээмж нь аюул, суваг, орон нутгаас хамаарна. Сэрэмжлүүлэг нь аюул тус бүрээр ихэвчлэн хариу арга хэмжээ авах үед хүрч, шуурхай зарлан мэдээлэх нэгдсэн протоколын хэрэглээ, байгууллагуудын уялдаа, зудын үе шаттай нөлөөлөлд суурилсан сэрэмжлүүлэг хязгаарлагдмал хэвээр байна. Яаралтай үед мэдээлэл ба сэрэмжлүүлэг түгээх, өртсөн бүсийг үнэлэх, эрэн хайх, аврах, хүч дайчлах эсвэл нүүлгэн шилжүүлэх, хор уршгийг бууруулах дарааллаар ажиллана. Яаралтай дугаарууд 101, 105; E-Mongolia-д мөн эдгээр үйлчилгээнд зориулсан “Emergency SOS” сонголт бий. ОБЕГ-ын ажилтан ахалсан ажлын хэсэг өртсөн бүсийн ажиллагааг удирдана. Сайн дурынхан, иргэд аюултай бүсэд өөрсдөө нэвтрэх бус, ажлын хэсгийн зааврыг дагах ёстой. Эмнэлгийн байгууллага өмчлөлийн хэлбэрээс үл хамааран шуурхай тусламж үзүүлэх ёстой бол эмнэлзүйн дэлгэрэнгүй асуудлыг эрүүл мэндийн үйлчилгээ хариуцна. Эрх бүхий байгууллага хүн, мал, бусад амьтан, эд хөрөнгө, музей эсвэл соёлын өвийг аюулгүй газар нүүлгэн шилжүүлж болно. Орон нутгийн нүүлгэн шилжүүлэлтийг сум, дүүргийн Онцгой комиссын дарга шийднэ; аймаг эсвэл хэд хэдэн сум, дүүргийн асуудлыг дээд шатны комисс, улсын, нийслэлийн эсвэл олон аймаг хамарсан нөхцөлийг Улсын онцгой комиссын саналын дагуу Засгийн газар шийднэ. Засаг захиргааны нэгж байрлуулах болон нүүлгэн суурьшуулах газар зохион байгуулж, байгууллага, хуулийн этгээд түр цугларах байр гаргана. Шийдвэр хууль зүйн үндэслэлтэй, шаардлагатай, хугацаатай байж, онцгой байдал зөвшөөрөх хэмжээнд хүний эрхийг хүндэтгэх ёстой. Оршин суугч албан ёсны дохио, орон нутгийн заавар, тогтоосон цугларах газрын мэдээллийг дагана. Найдвартай нөхцөл байдлын мэдээлэлгүй өөрийн дураар нүүлгэн шилжих нь нэмэлт аюул үүсгэж болно. Гамшигт өртөгсдөд шаардлагатай тусламж, дэмжлэг үзүүлж болно. Засаг дарга орон нутгийн хохирол, хэрэгцээний үнэлгээгээр санхүүгийн, материаллаг, сэтгэл зүйн тусламж зохион байгуулна. Хуульд бүх хохиролд автоматаар нөхөн төлбөр олгоно гэсэн ерөнхий заалт байхгүй. Дотоодын хүмүүнлэгийн тусламж Засгийн газрын журмаар явагдана. Олон улсын тусламжид Улсын онцгой комиссын үнэлгээ, Засгийн газрын шийдвэр шаардлагатай; Монголын Улаан Загалмай Нийгэмлэг Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сарны тусламжийг хүлээн авах, бүртгэх, хадгалах, тээвэрлэх, түгээх боломжтой. 2023–2024 оны зудын үед өвс тэжээл олгох, зам болон даваа цэвэрлэх, төр, цэргийн нөөц ашиглах, хүмүүнлэгийн тусламж хүргэх, малын сэг зэм устгах ажил хийсэн. 2024 онд шуурхай хариу арга хэмжээний баг 21 аймаг, 330 суманд ажилласан. Иргэд аюулгүй байдлын үнэн зөв мэдээлэл, шаардлагатай тусламж, гамшгийн ажиллагааны үеэр нас барах, хөдөлмөрийн чадвараа алдах зэрэг тодорхой нөхцөлд нөхөн төлбөр эсвэл дэмжлэг авах эрхтэй. Дайчлагдсан ажилтны цалин хэвээр олгогдож, ажилгүй хүнд Засаг даргын шийдвэрээр томилолтын зардал олгож болно. Үүрэгт хууль, албан ёсны шийдвэрийг мөрдөх, сургалтад хамрагдах, өдөр тутмын аюулгүй байдал, сэрэмжлүүлгийн журмыг сахих, аюулыг үнэн зөв, шуурхай мэдээлэх, дүрэм зөрчих эсвэл худал дуудлагаас үүдсэн зардлыг төлөх багтана. ОБЕГ болон улсын арга хэмжээг улсын төсөв, орон нутгийн арга хэмжээг орон нутгийн төсөв санхүүжүүлнэ. Засгийн газрын тусгай сан, гамшгийн нөөц нь урьдчилан тооцоогүй шуурхай арга хэмжээ эсвэл төлөвлөсөн төсвийн дутагдлыг нөхнө. Улсын хэмжээнд сэргээн босголтын зардлыг Засгийн газар, орон нутагт Засаг дарга хариуцна. Сэргээн босголт ихэвчлэн хохирол, хэрэгцээний үнэлгээ, хор уршгийг бууруулах, тусламж, үйлчилгээ сэргээх, дэд бүтэц засахаас бүрдэнэ. Их зай, өвлийн тусгаарлагдмал байдал, ханган нийлүүлэлт эсвэл холбоо тасрах нь орон нутгийн сэргээн босгох чадварыг онцгой чухал болгодог.
Монгол дахь гамшиг
Монголд ган, зуд, үер, ой хээрийн түймэр, хүчтэй шуурга, хэт хүйтрэл, газар хөдлөлт, хөрсний гулгалт, техникийн осол зэрэг аюул тохиолддог. Зуд нь ихэвчлэн зуны гангийн улмаас хүндрэх өвлийн хатуу ширүүн малын гамшиг бөгөөд мал, орлого, тээврийн хүртээмж, нөөцөд их хэмжээний хохирол учруулж болно. Онцгой байдлын ерөнхий газар (NEMA, ОБЕГ) үндэсний, орон нутгийн, салбарын байгууллагуудтай хамтран гамшгийн мэргэжлийн удирдлагыг хариуцдаг.
Tip
Монголд гамшгийн бэлтгэлийг улсын хэмжээнд нэг жагсаалт бус, тухайн орон нутгийн аюулд тохирсон төлөвлөгөө болго. Эрсдэлдээ тааруулан бэлтгэж, хэд хэдэн албан ёсны сэрэмжлүүлгийн сувгийг хянаж, хүн, мал, эд хөрөнгө, чухал нөөцийг аюулгүй газарт хүргэх аргаа урьдчилан тохир. Автоматаар нөхөн төлбөр олгоно гэж бүү найд, найдвартай зааваргүйгээр нүүлгэн шилжүүлэх шийдвэрийг өөрөө бүү гарга.