Sistemet malore të Sharrit, Korabit, Bistrës, Babës dhe Galiçicës përmbajnë pyje, kullota alpine, habitate ujërash të ëmbla, ligatina, shpella dhe veçori gjeologjike të dallueshme. Liqeni i Ohrit është liqen tektonik i lashtë, i vlerësuar të jetë rreth 2 deri në 3 milionë vjeçar, dhe ka më shumë se 200 specie endemike, përfshirë 17 lloje endemike peshqish. Ohri, Prespa dhe Dojrani janë liqene ndërkufitare me vlerë ekologjike që shtrihet përtej Maqedonisë së Veriut. Vendi përmban gjithashtu ligatina të rëndësishme dhe pyllin e ahut të Lumit të Thellë në Mavrovë. Ministria e Mjedisit Jetësor dhe Planifikimit Hapësinor, veçanërisht Departamenti i Natyrës, është përgjegjëse për mbrojtjen kombëtare të natyrës. Ministria cakton zonat e mbrojtura, propozon institucionet menaxhuese dhe mbikëqyr zbatimin. Treguesi i raportuar për periudhën 1990–2024 rendit 70 zona të mbrojtura që mbulojnë 352,136 hektarë, ose 13.86% të vendit. Materialet e publikuara përmbajnë gjithashtu shifrën kundërshtuese 68 zona dhe 13.84%, ndaj burimi dhe data e raportimit kanë rëndësi kur përdoren statistikat. Kategoritë e renditura përfshijnë parqe kombëtare, monumente natyrore, parqe natyrore, peizazhe të mbrojtura dhe zona me shumë qëllime. Katër parqet kombëtare janë Mavrova, Pelisteri, Galiçica dhe Mali Sharr. Secili ka institucion publik menaxhues, plan menaxhimi dhe program vjetor; komunat dhe autoritetet e tjera vendore ndikojnë gjithashtu në mbrojtjen praktike. Përcaktimet ndërkombëtare sjellin rregulla dhe përgjegjësi të tjera. Rajoni i Ohrit është Trashëgimi Natyrore dhe Kulturore e UNESCO-s me sipërfaqe 94,728.6 hektarë, ndërsa zona Ohër–Prespë ka njohjen e UNESCO-s Njeriu dhe Biosfera. Liqeni i Prespës, Liqeni i Dojranit dhe Liqeni i Ohrit janë zona Ramsar me sipërfaqe të përbashkët 46,821 hektarë. Këto përcaktime nuk zëvendësojnë lejet kombëtare ose rregullat e parkut. Nuk është dëshmuar një rrjet kombëtar plotësisht i krijuar Natura 2000; zonat e mundshme, listat paraprake dhe puna GIS për Natura ose Emerald mbështesin një proces të vazhdueshëm përafrimi, jo një sistem të përfunduar. Maqedonia e Veriut ka përqindje të lartë speciesh relikte dhe endemike. Ministria e Mjedisit Jetësor dhe Planifikimit Hapësinor raporton rreth 23,019 taksone, përfshirë afërsisht 3,200 bimë vaskulare, 13,379 jovertebrorë dhe 555 vertebrorë. Vetëm Pelisteri përmban 1,307 taksone të regjistruara të florës dhe 88 lloje pemësh, përfshirë Pinus peuce. Rrëqebulli i Ballkanit, Lynx lynx balcanicus, është i rrezikuar në mënyrë kritike; Lista e Kuqe Kombëtare raporton 32 individë të rritur, të përqendruar kryesisht në zonat perëndimore mes Sharrit dhe Galiçicës. Mungesa e presë, copëzimi i habitatit, përplasjet me automjete, zënia në kurthe dhe zgjebja e kërcënojnë këtë specie. Ariu i murrmë klasifikohet si i cenueshëm. Lista e Kuqe Kombëtare është e plotë për amfibët dhe zvarranikët dhe për bimët vaskulare prioritare, ndërsa mbulimi i grupeve të tjera mbetet i pjesshëm. Njerëzit mund t'i përdorin pyjet, kullotat, peshkimin, burimet ujore dhe produktet pyjore jo drusore vetëm sipas statusit përkatës të mbrojtjes, zonave dhe rregullave sektoriale. Grumbullimi i bimëve, kërpudhave, kafshëve ose pjesëve të kafshëve të mbrojtura apo të rrezikuara kërkon leje nga Ministria e Mjedisit Jetësor dhe Planifikimit Hapësinor. Kërkimi shkencor mbi natyrën kërkon leje të veçantë. Tregtia CITES, që ka të bëjë me speciet dhe ekzemplarët e rregulluar ndërkombëtarisht, trajtohet nga ministria si Autoriteti Menaxhues përmes sistemit EXIM ose portalit elektronik; aplikimet mund të paraqiten edhe në regjistër, me postë ose elektronikisht. Të dhënat e publikuara për tarifat ndryshojnë sipas shërbimit: faqet e ministrisë përmendin 50 ose 1,000 MKD për grumbullim ose eksport, ndërsa shërbimi CITES rendit gjithsej 1,050 MKD. Prandaj, tarifa e saktë dhe koha e përpunimit duhen kontrolluar për shërbimin konkret, sepse nuk u përcaktua një afat i vetëm kombëtar i besueshëm. Rekreacioni përfshin ecjen malore, vëzhgimin e natyrës, shtigjet e shënuara dhe qendrat informative të parqeve. Rregullat varen nga zona e mbrojtur dhe zonimi; nuk është dëshmuar tarifë e njëtrajtshme kombëtare hyrjeje. Për shembull, udhëzimet për Mavrovën i drejtojnë vizitorët te shtigjet e shënuara dhe ndalojnë kampimin, zjarret, grumbullimin e mostrave dhe ndryshimin e trupave ujorë. Plani i menaxhimit dhe udhëzimet e afishuara të parkut përcaktojnë rregullat praktike në vend. Në Dojran janë dokumentuar edhe praktika tradicionale peshkimi, përfshirë përdorimin e zogjve dhe kurtheve, por veprimtaria mbetet subjekt i rregullave për liqenin, peshkimin dhe mbrojtjen. Rreziqet për natyrën përfshijnë zjarret pyjore, thatësirën, rënien e niveleve të ujit, erozionin, përmbytjet, rrëshqitjet e dheut dhe tërmetet, sepse ato mund të dëmtojnë habitatet dhe popullatat e specieve. Drejtoria për Mbrojtje dhe Shpëtim trajton fatkeqësitë dhe operacionet e shpëtimit; mbrojtja e natyrës trajton pasojat ekologjike dhe rimëkëmbjen pas këtyre ngjarjeve. Konfliktet kryesore lindin nga projektet e energjisë, transportit e ndërtimit, minierat, bujqësia, pylltaria, zhvillimi urban e industrial, turizmi masiv, nxjerrja e ujit, devijimi i lumenjve dhe hidrocentralet. Humbja e ligatinave, ndotja, zjarret, speciet pushtuese dhe braktisja e kullotjes ekstensive ndikojnë gjithashtu në habitate. Sipas projektit dhe procedurës përkatëse, nismëtarëve mund t'u duhet mendim për natyrën ose vlerësim i ndikimit në mjedis. Protokollet e ministrisë të vitit 2021 për vëzhgimin në terren dhe monitorimin e biodiversitetit mbulojnë bimët, myshqet, gjitarët, zogjtë, amfibët, zvarranikët, peshqit, gaforret e ujërave të ëmbla, jovertebrorët, kërpudhat, likenet, si dhe habitatet pyjore, të hapura dhe ligatinore. Sistemi Kombëtar i Informacionit për Natyrën, Lista e Kuqe, GIS-i dhe kadastra mbështesin regjistrat dhe vendimet e menaxhimit. Vazhdimësia e monitorimit, mbulimi i paplotë taksonomik e i habitateve, financimi dhe kapaciteti institucional mbeten kufizime praktike. Instituti i Hidrobiologjisë në Ohër kontribuon në monitorimin e ekosistemit të Ohrit, ndërsa komunitetet vendore dhe autoritetet marrin pjesë në përcaktimin dhe menaxhimin e zonave të mbrojtura.
Natyra në Maqedoninë e Veriut
Maqedonia e Veriut ka peizazhe malore, pyje, kullota alpine, lumenj, liqene, ligatina, shpella dhe faunë të larmishme. Mbrojtja e natyrës përfshin 70 zona të mbrojtura të raportuara, katër parqe kombëtare dhe vende me njohje ndërkombëtare rreth Ohrit, Prespës dhe Dojranit. Rregullat e mbrojtjes ndikojnë në rekreacion, grumbullim, kërkim, pylltari, peshkim, ndërtim, përdorim të ujit dhe veprimtari të tjera.
Tip
Për çdo veprimtari në natyrë në Maqedoninë e Veriut, nisni me statusin e zonës së mbrojtur dhe zonimin vendor. Rekreacioni i zakonshëm mund t'u nënshtrohet rregullave të vendit, ndërsa grumbullimi, kërkimi shkencor, tregtia e mostrave dhe projektet zhvillimore mund të kërkojnë leje ose vlerësime të veçanta. Konfirmoni autoritetin përgjegjës, planin përkatës të menaxhimit, tarifën aktuale dhe veprimtarinë e lejuar përpara se të shpenzoni para ose të hyni në një zonë të ndjeshme.