Στάδια ζωής στη Βόρεια Μακεδονία

Ο πληθυσμός της Βόρειας Μακεδονίας γηράσκει και τα παιδιά είναι λιγότερα. Το 2023, το 18.1% του πληθυσμού ήταν ηλικίας 65 ετών και άνω, έναντι 13.1% το 2013, ενώ ο παιδικός πληθυσμός μειώθηκε κατά περίπου 18% μεταξύ 2011 και 2023. Οι αλλαγές αυτές αυξάνουν την πρακτική σημασία της στήριξης ηλικιωμένων, της φροντίδας εξαρτώμενων ατόμων και της μετάβασης από το σχολείο στην εργασία. Η στήριξη στην πρώιμη παιδική ηλικία περιλαμβάνει δημόσιους παιδικούς σταθμούς και κέντρα πρώιμης παιδικής ανάπτυξης. Οι εγγραφές στους δημόσιους σταθμούς γίνονται όλο τον χρόνο, αλλά η διαθεσιμότητα εξαρτάται από τον δήμο και τον πάροχο. Το δημόσιο μηνιαίο τέλος για πλήρη φοίτηση είναι 1,490 MKD· για μερική φοίτηση τα τέλη είναι 298, 599 ή 806 MKD, ενώ η υπηρεσία μίας ώρας κοστίζει 65 MKD. Μπορεί να ισχύει συμμετοχή στα τέλη ή ελάφρυνση σε περιπτώσεις όπως κοινωνικός κίνδυνος, μονογονεϊκό νοικοκυριό που λαμβάνει Εγγυημένη Ελάχιστη Βοήθεια ή φυσική καταστροφή. Η υποχρεωτική πρωτοβάθμια εκπαίδευση διαρκεί γενικά εννέα χρόνια, από την ηλικία των έξι έως περίπου τα δεκαπέντε, και είναι δωρεάν. Οι γονείς ή κηδεμόνες έχουν καθήκον να εξασφαλίζουν τη φοίτηση. Το Υπουργείο Παιδείας και Επιστημών εποπτεύει τα εκπαιδευτικά θέματα. Το εκπαιδευτικό επίδομα μπορεί να στηρίξει τακτικούς μαθητές πρωτοβάθμιας ή δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης σε εγκεκριμένα σχολεία, όταν το νοικοκυριό έχει χαμηλό εισόδημα ή λαμβάνει Εγγυημένη Ελάχιστη Βοήθεια. Οι αιτήσεις υποβάλλονται μέσω του Κέντρου Κοινωνικής Εργασίας. Το επίδομα παιδιού μπορεί να χορηγείται έως ότου το παιδί συμπληρώσει τα δεκαοκτώ. Η επιλεξιμότητα εξαρτάται από την υπηκοότητα, τη μόνιμη διαμονή και τον έλεγχο εισοδήματος και περιουσίας. Το δικαίωμα αρχίζει γενικά με την αίτηση. Οι αλλαγές στις σχετικές περιστάσεις πρέπει να δηλώνονται εντός δεκαπέντε ημερών και το Κέντρο Κοινωνικής Εργασίας επανεξετάζει την υπόθεση τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο. Η προσφυγή υποβάλλεται στο Υπουργείο Κοινωνικής Πολιτικής, Δημογραφίας και Νεολαίας. Εφάπαξ βοήθεια για νεογέννητο μπορεί να χορηγηθεί όταν το παιδί γεννήθηκε στη Βόρεια Μακεδονία, ο αιτών γονέας είναι πολίτης και είχε μόνιμη διαμονή τουλάχιστον δώδεκα μήνες πριν από τη γέννηση. Η αίτηση πρέπει να κατατεθεί μέσω του Κέντρου Κοινωνικής Εργασίας εντός τριών μηνών από τη γέννηση. Παιδιά με αναπηρία μπορεί να δικαιούνται ειδικό επίδομα έως την ηλικία των είκοσι έξι. Νέοι χωρίς γονική φροντίδα μπορεί να λάβουν υποστηριζόμενη διαβίωση μετά τα δεκατέσσερα έως την ολοκλήρωση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, με πιθανή εκπαιδευτική ή στεγαστική στήριξη μετά τα δεκαοκτώ υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Το Κέντρο Κοινωνικής Εργασίας πρέπει να καταρτίσει σχέδιο πριν ο νέος αποχωρήσει από τη δομή φιλοξενίας. Η στήριξη μπορεί, υπό τους ισχύοντες όρους, να καλύψει και μεταπτυχιακές σπουδές. Η πολιτική για τη νεολαία βασίζεται στον Νόμο περί Συμμετοχής των Νέων και Πολιτικών για τη Νεολαία του 2020 και στην Εθνική Στρατηγική για τη Νεολαία 2023–2027. Οι δήμοι, τα συμβούλια νέων και οι οργανώσεις νεολαίας προσφέρουν ευκαιρίες συμμετοχής. Η Εγγύηση για τη Νεολαία συνδέει νέους, ιδίως ηλικίας δεκαπέντε έως είκοσι εννέα ετών που δεν εργάζονται, δεν σπουδάζουν και δεν καταρτίζονται, με εργασία, περαιτέρω εκπαίδευση, κατάρτιση, πρακτική εργασία ή ενεργό μέτρο απασχόλησης. Αρχικά ο νέος εγγράφεται στην Υπηρεσία Απασχόλησης ως άνεργος ενεργός αναζητών εργασία, ολοκληρώνει κατάρτιση προφίλ και συνέντευξη και λαμβάνει ατομικό σχέδιο απασχόλησης. Η εγγραφή είναι απαραίτητη· χωρίς αυτήν, η πρόσβαση δεν είναι αυτόματη. Εντός τεσσάρων μηνών, η υπηρεσία οφείλει να προσφέρει μία από τις σχετικές ευκαιρίες. Η ενηλικίωση δεν συνοδεύεται από ενιαίο επίδομα μετάβασης. Συνήθεις επιλογές είναι η απασχόληση, η επαγγελματική ή τριτοβάθμια εκπαίδευση, η εκπαίδευση ενηλίκων και η κοινωνική προστασία. Η Υπηρεσία Απασχόλησης παρέχει ενεργά μέτρα απασχόλησης. Νοικοκυριό με σοβαρή υλική ανασφάλεια και χωρίς περιουσία που θα μπορούσε να το συντηρήσει μπορεί να αιτηθεί Εγγυημένη Ελάχιστη Βοήθεια μέσω του Κέντρου Κοινωνικής Εργασίας. Η κοινωνική στέγαση και η εφάπαξ βοήθεια εξαρτώνται από την υπόθεση, τα διαθέσιμα προγράμματα και τις τοπικές συνθήκες. Η διαμονή, το εισόδημα, η περιουσία, η αναπηρία και η λειτουργική κατάσταση μπορεί να αλλάξουν την επιλεξιμότητα. Από την ηλικία των περίπου είκοσι έξι ετών, επιλεγμένα επιδόματα αναπηρίας και φροντίδας προϋποθέτουν ειδική αξιολόγηση. Επίδομα βοήθειας και φροντίδας από άλλο πρόσωπο μπορεί να χορηγηθεί όταν λειτουργικοί περιορισμοί εμποδίζουν βασικές καθημερινές δραστηριότητες. Η προσωπική βοήθεια είναι γενικά διαθέσιμη από τα δεκαοκτώ έως τα εξήντα πέντε και μπορεί να καλύπτει έως ογδόντα ώρες τον μήνα. Η κατ’ οίκον βοήθεια μπορεί να στηρίζει βασικές και σύνθετες καθημερινές δραστηριότητες για έως ογδόντα ώρες τον μήνα. Το Κέντρο Κοινωνικής Εργασίας συντονίζει την πρόσβαση, ενώ ειδική επιτροπή αξιολογεί τους σχετικούς λειτουργικούς περιορισμούς. Η επιλεξιμότητα για σύνταξη γήρατος αρχίζει γενικά στα εξήντα τέσσερα για τους άνδρες και στα εξήντα δύο για τις γυναίκες, με τουλάχιστον δεκαπέντε έτη συνταξιοδοτικής υπηρεσίας. Το συνταξιοδοτικό σύστημα διοικείται από το PIOM, το εθνικό σύστημα ασφάλισης συντάξεων και αναπηρίας. Χωριστή κοινωνική παροχή για ηλικιωμένους απαιτεί γενικά ηλικία εξήντα πέντε ετών, υπηκοότητα, μόνιμη διαμονή κατά τα προηγούμενα δεκαπέντε έτη, απουσία περιουσίας που θα μπορούσε να συντηρήσει τον αιτούντα, απουσία σύνταξης γήρατος ή αναπηρίας ή προσόδου από τη Βόρεια Μακεδονία ή το εξωτερικό, καθώς και αξιολόγηση εισοδήματος και περιουσίας. Κανονικά μπορεί να τη λαμβάνει μόνο ένας σύζυγος ή σύντροφος του νοικοκυριού. Οι αιτήσεις υποβάλλονται στο Κέντρο Κοινωνικής Εργασίας, το οποίο πρέπει να αποφανθεί εντός τριάντα ημερών. Οι σχετικές αλλαγές πρέπει να δηλώνονται εντός δεκαπέντε ημερών. Η παροχή αυτή θεμελιώνει δικαίωμα σε ασφάλιση υγείας μόνο όταν δεν υπάρχει άλλη βάση. Η πρόσβαση στη φροντίδα βασίζεται κυρίως στη λειτουργική ικανότητα και όχι στην ηλικία. Οι διαθέσιμες υπηρεσίες μπορεί να περιλαμβάνουν κατ’ οίκον βοήθεια, προσωπική βοήθεια, κοινοτικές ή ημερήσιες υπηρεσίες, αναδοχή και ιδρυματική φροντίδα. Υπάρχουν δημόσια καταγεγραμμένοι οίκοι φροντίδας, αλλά οι τιμές, η κάλυψη, οι λίστες αναμονής και η διαθεσιμότητα εξαρτώνται από τον πάροχο και τον δήμο. Η Βόρεια Μακεδονία δεν παρέχει γενικό απεριόριστο δικαίωμα μακροχρόνιας φροντίδας. Το 2026, το επίδομα φροντίδας είναι 6,342 MKD για το μεγαλύτερο εύρος και 5,610 MKD για το μικρότερο, με την επιφύλαξη της σχετικής αξιολόγησης και των κανόνων. Οι επίσημες μορφές αναδοχής περιλαμβάνουν γενική, εξειδικευμένη, προσωρινή, έκτακτη και συγγενική αναδοχή. Η αναδοχή παρέχει υποστήριξη όλο το εικοσιτετράωρο και μπορεί να συνεχιστεί έως την επανένωση, την υιοθεσία ή άλλη μόνιμη λύση. Ο ανάδοχος πρέπει να είναι ενήλικος. Η υποστηριζόμενη διαβίωση μπορεί να παρέχει προσωρινή, ημερήσια ή εικοσιτετράωρη βοήθεια. Η ιδρυματική φροντίδα θεωρείται γενικά έσχατη λύση, ενώ η αποϊδρυματοποίηση έχει διευρύνει τις κοινοτικές εναλλακτικές. Στα μέσα του 2024, 365 ανάδοχες οικογένειες φρόντιζαν 616 παιδιά· το 2023, 99 παιδιά βρίσκονταν σε ιδρυματική φροντίδα. Η στήριξη σε κρίση αρχίζει με ενημέρωση, παραπομπή και αξιολόγηση από το Κέντρο Κοινωνικής Εργασίας. Ανάλογα με την περίσταση, οι υπηρεσίες περιλαμβάνουν συμβουλευτική, κατ’ οίκον υποστήριξη, κοινοτικές υπηρεσίες, προσωρινή στέγαση και προστασία εκτός οικογένειας. Κίνδυνοι που αφορούν βία, εμπορία ανθρώπων, προστασία παιδιών ή το σύστημα δικαιοσύνης μπορεί να οδηγήσουν σε εξειδικευμένη αναδοχή, διαβίωση σε μικρή ομάδα ή με υποστήριξη, επανένταξη και επανακοινωνικοποίηση. Παιδί ηλικίας δεκατεσσάρων έως δεκαοκτώ ετών που συγκρούεται με τον νόμο ακολουθεί εξειδικευμένη διαδρομή τοποθέτησης και επανακοινωνικοποίησης. Οι υποθέσεις εμπορίας ανθρώπων μπορεί να ενταχθούν στον Εθνικό Μηχανισμό Παραπομπής για ταυτοποίηση, παρέμβαση σε κρίση και επανένταξη, περιλαμβανομένου ειδικού προγράμματος για παιδιά. Εφάπαξ έκτακτη βοήθεια μπορεί να χορηγηθεί μετά από περιστατικό κοινωνικού κινδύνου. Οι εξειδικευμένες υπηρεσίες συμβουλευτικής και φιλοξενίας διαφέρουν ανά δήμο ή περιφέρεια. Ζητήματα οικογένειας, υγείας ή παράδοσης ανήκουν εδώ μόνο όταν επηρεάζουν άμεσα μετάβαση σε στάδιο ζωής, κρίση ή διαδρομή στήριξης.