Кыргызстанда экологиялык саясат, өзгөчө кырдаалдардан коргоо, суу башкаруу жана коомдук катышуу боюнча расмий улуттук мекемелер бар, бирок күнүмдүк айлана-чөйрө кызматы бирдиктүү эмес. Ишке ашыруу Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлиги (MNRETS), жергиликтүү мамлекеттик администрациялар, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, коммуналдык кызматтар жана башка кызмат көрсөтүүчүлөрдүн арасында бөлүштүрүлгөн. Ошондуктан шаар менен айылда жана облустарда кызматтар менен жеткиликтүүлүк айырмаланышы мүмкүн. Күнүмдүк жайлардын жеткиликтүүлүгү боюнча өлкөлүк чара аныкталган эмес, демек жеткиликтүүлүктү жеринде текшерүү керек. 2023-жылдагы MICS маалыматына ылайык, үй чарбаларынын болжол менен 96 пайызы ичүүчү сууга жеткен: шаарларда болжол менен 100 пайыз, айылдарда 94 пайыз. Бишкекте көрсөткүч болжол менен 100 пайыз, Баткенде 82 пайыз болгон. Суунун сапаты, үзгүлтүксүз берилиши, тарифи, туташтыруу чыгымы жана канализация акысы жайгашкан жер менен кызмат көрсөтүүчүгө жараша болот. Борборлоштурулган канализация үй чарбаларынын болжол менен 20 пайызына гана, негизинен Бишкек, Ош жана Чүйдө кызмат көрсөткөн. Башка үй чарбаларынын көбү жеринде санитарияны же септик чуңкурларды колдонушат. Айыл мектептери менен коомдук имараттарда канализация же ысык суу көп учурда жок. Эски системалар кызмат мөөнөтүнүн бүтүшүнө жана капиталдын чектелишине байланыштуу көп жерде оңдолууда же кайра курулууда. Ташылган суунун болжол менен 26 пайызы жолдо жоголот. 2024-жылы сууну жалпы алуу 9,3 миллиард куб метр, керектөө 6,0 миллиард куб метр болгон; колдонулган суунун 94,3 пайызы сугат менен айыл чарбасына, 3,4 пайызы үй жана ичүүчү муктаждыкка, 1,1 пайызы өнөр жайга туура келген. Негизги укуктук алкакка 1994-жылдагы Суу жөнүндө мыйзам, мамлекеттер аралык сууну жана суу объекттерин пайдалануу боюнча 2001-жылдагы эрежелер жана 2003-жылдагы Ичүүчү суу жөнүндө мыйзам кирет. Өлкө боюнча бирдиктүү тариф же канализацияга автоматтык түрдө туташуу укугу далилденген эмес. Айрым калктуу конуштарда, өзгөчө Бишкекте, абанын сапаты чоң көйгөй. Катуу отун менен жылытуу, унаадан чыккан заттар, чаң менен кум бороондору жана шаардагы жашыл аймактардын азайышы жергиликтүү булганууга таасир этет. PM10 жана PM2.5 ченемдери 2017-жылдан бери колдонулат. Дүйнөлүк банктын 2023-жылдагы баштапкы баалоосунда өлкөдө эл аралык салыштыруу ченемдерине нийцсэн автоматташтырылган бир гана станция иштеп байсан. Абанын сапатын жакшыртуу программасы 11 станция сатып алууну пландаган: алтоо Бишкекте, экөө Ошто, Кара-Балтада, Токмокто жана Чолпон-Атада бирден. MNRETS экологиялык саясат менен көзөмөлдү жүргүзөт, Кыргызгидромет коомдук аба ырайы божомолдорун жана SILAM моделине негизделген эсептөөлөрдү берет. Онлайн мониторинг жана божомолдор бар, бирок аймактарды камтуу бирдей эмес. Ызы-чууга каршы жалпы улуттук укуктук алкак бар. 2024-жылдагы «Тынчтык жөнүндө» мыйзам белгилүү имараттар менен аймактарды коргоп, иш күндөрү 22:00дөн 07:00гө чейин, дем алыш жана майрам күндөрү 22:00дөн 09:00гө чейин тынчтык убактысын белгилейт. Катуу үн, музыка, ырдоо, сигнализация, пиротехника, оңдоо, жүк түшүрүү жана тазалоо иштеринин айрымдары жөнгө салынуучу аракеттерге кирет. 2016-жылы кабыл алынган санитардык эрежелер жумуш орундарын, турак жана коомдук имараттарды жана турак жай курулган аймактарды да камтыйт. Арыздар менен чараларды жергиликтүү деңгээлде жүргүзүшөт; төлөмдөр жана кароо мөөнөттөрү өлкө боюнча бирдей эмес. Жашыл аймактар көлөкө, салкындык, чаң менен абанын сапатына пайда, эс алуу жана сууга сезимтал шаардык аймактарды колдоо берет. 2025-жылдын 1-январына карата расмий улуттук көрсөткүч ар бир 1 000 тургунга 7,3 гектар жашыл аймак жана бак-дарак отургузулган жер болгон, бирок шаар жана аймактарда шарт кыйла айырмаланат. Башкаруу негизинен жергиликтүү. Борбор калаада Бишкекзеленстрой муниципалдык ишканасы сейил бактарды, бак-дарактарды, питомниктерди, сугат системаларын, каналдарды жана суу объекттерин тейлейт; өлкө боюнча салыштырмалуу муниципалдык түзүм далилденген эмес. Табигый жана инфраструктуралык коркунучтар күнүмдүк коопсуздукка таасир берет. Тобокелдерге жер титирөө, жер көчкү, сел жана суу ташкыны, кар көчкү, катаал аба ырайы, кургакчылык менен ысык жана мөңгүдөн агып чыккан суунун өзгөрүшү кирет. 2024-жылы 1 675 калктуу конуш коркунуч аймактарында болгон, 4 554 жер көчкү болушу мүмкүн болгон тилке катталып, 543 конушка жер көчкү процесси коркунуч жараткан, 3 103 сел бассейни аныкталып, 3 887 турак жай кооптуу аймактарда жайгашкан. 133 өзгөчө кырдаал болуп, ага чейинки беш жылда кырсыктардан 418 адам каза болгон. Өзгөчө кырдаалдар министрлиги (MES) менен Кыргызгидромет эскертүү жана божомол берет, ал эми 112 бирдиктүү чукул чакыруу кызматын камсыз кылат. Кыргызстандагы тургундар, чет өлкөлүктөр жана жарандыгы жок адамдар тиешелүү укуктук коргоого ээ, бирок эскертүүлөрдү, эвакуация буйруктарын, жүрүүгө коюлган чектөөлөрдү жана жерге тиешелүү шашылыш нускамаларды аткарышы керек. Адамдар айлана-чөйрөгө таасирди баалоого (EIA), мамлекеттик экологиялык экспертизага жана тиешелүү коомдук угууларга же кеңешмелерге катыша алышат. Тиешелүү жергиликтүү мамлекеттик администрациялар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары долбоорго байланыштуу катышууну уюштурат; айрым учурда коомчулук адегенде арыз бериши керек. MNRETS экологиялык даттануу каналдарын камсыз кылат. Бишкектин Башкы план платформасы онлайн сунуш жана коомдук угуу өткөрөт, бирок ал борборго гана тиешелүү жана өлкө боюнча бирдиктүү катышуу порталын түзбөйт. Экологиялык маалымат, коркунуч эскертүүлөрү жана жашоого ыңгайлуу чөйрө тиешелүү органдардын милдети аркылуу таанылат; тынчтык эрежелери, экологиялык талаптар жана өзгөчө кырдаал боюнча нускамалар тиешелүү милдеттерди жаратат. Жооптуу тараптар булганууну көзөмөлдөө чараларына, зыяндын ордун толтурууга жана айып пулга туш болушу мүмкүн. Кыргызстан аймактык жана климаттык өзгөрүүлөрдү да баштан кечирүүдө. Расмий маалымат сегиз жай башталуучу коркунуч түрүнүн алтоосун аныктаган: жердин бузулушу, токой оорусу, температуранын жогорулашы, дарыя агымынын өзгөрүшү, мөңгүлөрдүн аянтынын кыскарышы жана кургакчылыктын белгилери. Ошондуктан климатка ыңгайлашуу, туруктуу инфраструктура, кызматтарды калыбына келтирүү, сугат жана шаар жашылдандыруусу күнүмдүк айлана-чөйрөгө байланыштуу. Бишкектин 2050-жылга чейинки Башкы планы 2026-жылдын 24-апрелинде бекитилип, борбордун гана кеңейүүсүн, жашылдандыруусун, сугатын жана кызмат көрсөтүүлөрүн өнүктүрүүнү карайт. Башка жерлердин шартын бул пландан чыгарып айтууга болбойт. Жергиликтүү суу жана санитариянын ишенимдүүлүгү, абаны көзөмөлдөө камтуусу, таштанды жыйноо, жашыл аймактарды тейлөө, ызы-чуунун эрежелерин аткаруу жана коркунучка туш болуу деңгээлин ар бир калктуу конушка жараша текшерүү зарыл.
Кыргызстандагы жашоо чөйрөсү
Кыргызстандагы күнүмдүк айлана-чөйрөгө турак жай инфраструктурасы, ичүүчү суу, санитария, абанын сапаты, ызы-чуу, жашыл аймактар, таштанды кызматы, коомдук коопсуздук жана жергиликтүү долбоорлорго таасир этүү мүмкүнчүлүгү кирет. Улуттук органдар, жергиликтүү администрациялар жана кызмат көрсөтүүчүлөр жоопкерчиликти бөлүшкөндүктөн, Бишкек, Ош, башка шаарлар, айылдар жана облустардагы шарт кескин айырмаланат. 2023-жылы үй чарбаларынын болжол менен 96 пайызы коопсуз ичүүчү сууга жетсе, борборлоштурулган канализация 20 пайызын гана камтыган. Абанын булганышы, суу кызматындагы чектөөлөр жана табигый коркунучтар так калктуу конушту, мезгилди жана тобокел аймагын чечүүчү кылышы мүмкүн.
Tip
Кыргызстандагы күнүмдүк жашоо чөйрөсүн улуттук стандарт катары эмес, ар бир калктуу конушка жараша караңыз. Так жер үчүн суу менен санитарияны, аба тууралуу маалыматты, таштанды жана жашыл аймак шарттарын, ызы-чуунун жөнгө салынышын жана коркунучка кабылуу деңгээлин текшериңиз. Алгач дароо коопсуздук тобокелдерин карап, андан соң кызматтын ишенимдүүлүгүн, жеткиликтүүлүгүн жана жергиликтүү чыгымдарын жооптуу кызмат көрсөтүүчү менен салыштырыңыз.