Қадимтарин далелҳо нақшу нигори рӯисангии Саймалуу-Тошро дар кӯҳҳои Фарғона дар бар мегиранд. Тақрибан 10 000 санги кандакоришуда ва тақрибан 90 000 тасвири алоҳида шикор, чорводорӣ, кишоварзии ибтидоӣ ва андешаҳои динии марбут ба кӯҳҳо, табиат ва офтобро нишон медиҳанд. Ин мавзеъ муддати дароз, аз ҳазорсолаи 3–2 пеш аз милод то асрҳои миёна ва дар баъзе шаклҳо то давраҳои баъдӣ истифода мешуд. Тасвирҳо барои омӯзиши таърихи рӯзгор ва дин арзишманданд, вале идомаи одӣ ва бефосилаи этникиро то аҳолии муосир исбот намекунанд. Сулаймон-Тоо дар Ӯш ҳадди ақал 1 500 сол боз манзараи муқаддас будааст. Парастиши қадимии кӯҳ ва асп баъдтар дар баробари ислом вуҷуд дошт. Ӯш бо минтақаи Фарғона ва мубодилаи дурмасофа робита дошт. Суяб, ки онро бо Ақ-Бешим дар наздикии водии Чӯй яксон медонанд, тақрибан дар асри шашум ҳамчун шаҳр бо бунёди суғдӣ пайдо шуда, дар асрҳои шашум то ёздаҳум ба маркази Роҳи Абрешим табдил ёфт. Боқимондаҳои буддоӣ, зардуштӣ ва несторӣ нишон медиҳанд, ки минтақа минтақаи тамоси бисёрқавмӣ ва бисёрдинӣ буд. Таърихи асрҳои миёна хоқониятҳои туркӣ, шабакаҳои қарлуқӣ ва суғдӣ, давлатҳои Қарахонӣ ва Илокхонӣ, ҳукмронии Қарахитоӣ ва истилои муғулҳоро дар бар мегирад. Баласағун, дар наздикии маҷмааи Бурана, дар давраи Қарахониён маркази бузург буд. Рушди шаҳрҳо, ҳунармандӣ, обёрӣ, тиҷорат ва густариши ислом ҳамроҳи кӯчманчигии чорводорон инкишоф ёфтанд. Давлати қирғизҳои Енисей асосан берун аз ҳудуди Қирғизистони имрӯза вуҷуд дошт; бинобар ин, номи муштарак худ аз худ идомаи бефосилаи этникӣ ё сиёсиро исбот намекунад. Баъдтар таъсирҳои сиёсӣ аз Улуси Ҷағатоӣ, Муғулистон ва қудратҳои темурӣ ва минтақавӣ низ буданд. Дар асрҳои ҳабдаҳум ва ҳаждаҳум иттиҳодияҳои қабилавии қирғиз дар саросари Тян-Шан ва Фарғона фаъолият карда, бо хонии Қазоқ робита доштанд. Фишори ойратҳо ва ҷунғорҳо роҳҳо, аҳолӣ ва муносибатҳои сиёсиро тағйир дод. Хонии Қӯқанд аз асри ҳаждаҳум ба ҳудуди Қирғизистони имрӯза густариш ёфта, маҳалҳое чун Пишпек ва Қарокӯлро таҳти назорат ё таъсири худ гирифт. Манапҳои маҳаллӣ тавассути иттифоқҳо, хироҷ ва муносибатҳои ҳарбӣ қудратро амалӣ мекарданд. Дар тамоми ҳудуди кишвари имрӯза як монархияи мутамаркази қирғиз вуҷуд надошт. Густариши Русия дар солҳои 1850 ва 1860 қадам ба қадам ба минтақаҳои шимолии қирғиз расид. Пас аз барҳам хӯрдани хонии Қӯқанд, Русия дар соли 1876 ҳудудро ҳамроҳ кард. Идора, бозорҳо, мактабҳо ва нақлиёти нав минтақаро ба империя бештар пайвастанд, дар ҳоле ки додани замин ба муҳоҷирони рус ва украин истифодаи маҳаллии замин ва чарогоҳро маҳдуд кард. Ин тартиботи нобаробари мустамликавӣ ба шӯриши Осиёи Марказӣ дар соли 1916 мусоидат карданд. Сабаби бевосита сафарбаркунии маҷбурии коргарон дар Ҷанги якуми ҷаҳонӣ буд, ки бо низоъҳои ҷамъшудаи замин, муҳоҷирнишинӣ ва идора ҳамроҳ шуд. Хушунат боиси фирори оммавӣ ба Шинҷони Чин ва талафоти зиёди ҷонӣ гардид. Истилоҳи Үркүн, ки маъмулан Уркун навишта мешавад, махсусан ба фирор ва фоҷиае ишора мекунад, ки дар хотираи таърихии қирғизҳо боқӣ мондааст. Арзёбии шумораи қурбониён фарқ мекунад ва ягон рақамро набояд далели қатъӣ шумурд. Пас аз Инқилоби соли 1917 ҷанги шаҳрвандӣ ва муқовимат ба ҳокимияти болшевикӣ оғоз шуданд. Соли 1924 Вилояти Мухтори Қара-Қирғиз дар ҳайати Ҷумҳурии Шӯравии Федеративии Сотсиалистии Русия таъсис ёфт; соли 1925 номи он иваз шуд, соли 1926 ба Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Қирғиз ва соли 1936 ба Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Қирғиз табдил ёфт. Марзбандии миллии шӯравӣ заминаи ҳудудиро ба вуҷуд овард, ки ба давлатсозии қирғизҳо мусоидат кард ва ҳамзамон тартиботи нави маъмуриро таҳмил намуд. Коллективикунонӣ, кӯчонидани иҷборӣ, мусодираи молу мулк, депортатсия ва буҳронҳои таъминоти ғизоӣ зиндагии деҳотро дигар карданд. Террори бузурги солҳои 1937–1938 саркӯби сиёсиро ба бор овард. Индустрикунонӣ, маърифатнокӣ, шаҳрнишинӣ, ниҳодҳои илмӣ ва инфрасохтор густариш ёфтанд; ҳамзамон бартарии забони русӣ, маҳдудияти дин ва тағйироти хешутаборӣ ва ҳокимияти маҳаллӣ ҷомеаро дигар карданд. Сафарбаркунии замони ҷанг, истеҳсолот ва интиқоли аҳолӣ низ ҷумҳуриро тағйир доданд. Дар давраи дерини шӯравӣ кишоварзӣ, истихроҷи маъдан, энергетика, маориф ва илм аҳамияти марказӣ доштанд. Ошкорбаёнӣ ва бозсозӣ баҳси нави ҷамъиятиро дар бораи таърихи миллӣ, саркӯб ва ҳувият ташвиқ карданд. Эъломияи соҳибихтиёрӣ 15 декабри соли 1990 қабул шуд ва Ҷумҳурии Қирғизистон 31 августи соли 1991 истиқлолият эълон кард. Қирғизистон 2 марти соли 1992 ба Созмони Милали Муттаҳид пайваст ва 5 майи соли 1993 аввалин конститутсияи худро қабул кард. Низои соли 1990 дар Ӯш пеш аз истиқлолият рух дод. Марҳилаҳои баъдӣ Инқилоби лола дар соли 2005, сарнагун шудани президент Қурмонбек Боқиев дар моҳи апрели соли 2010, хушунат дар Ӯш ва Ҷалолобод дар моҳи июни соли 2010, раъйпурсии конститутсионӣ ва интихоботи парлумонии соли 2010, интиқоли қудрат байни президентҳои интихобшуда дар соли 2017 ва буҳрони сиёсӣ пас аз интихоботи парлумонии моҳи октябри соли 2020 буданд. Ҳуҷҷатҳои СММ тақрибан 470 кушташуда ва тақрибан 411 000 овораро дар робита ба хушунати соли 2010 сабт мекунанд. Раъйпурсии 11 апрели соли 2021 ва конститутсияе, ки 5 майи соли 2021 мавриди амал қарор гирифт, низоми қавитари президентиро барқарор карданд. Давраи муосир барои арзёбии минбаъдаи таърихӣ боз мемонад. Анъанаи Манас иҷрои достон, интиқоли шифоҳӣ ва хотираи таърихиро ба ҳам мепайвандад. Достони Манас муттаҳидшавии қабилаҳоро тасвир мекунад, аммо ишораҳои таърихиро бо ривоят омехта месозад ва набояд ҳамчун сабти айнан хронологӣ хонда шавад. Дастнависе, ки Сагимбай Орозбаков солҳои 1922–1926 сабт кардааст, даҳ китоби дастнависро дар бар мегирад ва соли 2023 ба Феҳристи «Хотираи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО ворид шуд. Ёдгории Ата-Бейит қурбониёни саркӯби солҳои 1937–1938-ро гиромӣ медорад; мавзеъҳо ва ёдбудҳои ҷамъиятии ҷудогона низ ҳодисаҳои соли 1916 ва Уркунро ёд мекунанд. Таҳқиқот бостоншиносӣ, солномаҳои чинӣ, катибаҳои туркӣ, осори ҷуғрофӣ ва таърихии арабӣ ва форсӣ, сабтҳои империяи Русия, бойгониҳои шӯравӣ, таърихи шифоҳӣ, иҷрои достон ва далелҳои осорхонаву ёдгориҳоро якҷо истифода мебарад. Бойгонии марказии давлатии Ҷумҳурии Қирғизистон (ЦГА КР) аз соли 1927 ба баъд таъсис дода шудааст. Соли 2023 он 1 655 фонд ва 569 986 воҳиди бойгонӣ, аз ҷумла 154 фонди таърихии то соли 1917-ро нигоҳ медошт. Маводи он сабти комили гузаштаи кишвар нест. Дастрасӣ аз толори мутолиа, дархост ва қоидаҳои бойгонӣ ё ҳифз вобаста аст; вақти таҳқиқ фарқ мекунад, зеро манбаъҳо метавонанд донистани қирғизӣ, русӣ ё забонҳои дигарро талаб кунанд. Пажӯҳишгоҳи таърихи Академияи миллии илмҳо, Хадамоти бойгонӣ, Вазорати фарҳанг, иттилоот, варзиш ва сиёсати ҷавонон ва Комиссияи миллии Ҷумҳурии Қирғизистон оид ба ЮНЕСКО низ ба таҳқиқоти таърихӣ, мерос ва хотираи ҷамъиятӣ мусоидат мекунанд. Даъвоҳо дар бораи мустамликадорӣ, қавмият, марзҳо, забон, қурбониён ё идомаи миллӣ муқоисаи манбаъҳо ва эътирофи фарқиятҳои минтақавиро талаб мекунанд. Таърихи шимол бо Суяб, Баласағун, мустамликадории Русия ва минтақаи Чӯй зич алоқаманд аст; таърихи ҷануб бештар бо Ӯш, Сулаймон-Тоо, Фарғона ва Қӯқанд пайваст аст. Таърихи баландкӯҳҳо ва чорводории кӯчманчӣ аксар вақт сабтҳои хаттии камтар дорад ва такяи бештар ба бостоншиносӣ, таърихи шифоҳӣ ва муқоисаи далелҳоро талаб мекунад.
Таърих дар Қирғизистон
Таърихи Қирғизистон рушди ҷомеаҳо, давлатҳо, ниҳодҳо ва хотираи фарҳангиро аз маҳалҳои аҳолинишини пеш аз таърих то имрӯз фаро мегирад. Гузаштаи кишвар шаҳрҳои Роҳи Абрешим, ҷомеаҳои кӯчманчии чорводор, ҳукмронии империяи Русия, давраи шӯравӣ ва таъсиси Ҷумҳурии Қирғизистонро дар бар мегирад. Бостоншиносӣ, сабтҳои хаттӣ, анъанаҳои шифоҳӣ ва ёдгориҳо навъҳои гуногуни далел медиҳанд; ҳодисаҳои соли 1916 ва хушунати соли 2010 то ҳол мавриди тафсирҳои гуногунанд.
Tip
Барои дар заминаи минтақавӣ ва хронологӣ фаҳмидани ниҳодҳо, ҳувиятҳо ва баҳсҳои ҷамъиятии имрӯз аз мавзӯи «Таърих дар Қирғизистон» истифода баред. Усулро ба савол мувофиқ кунед: далелҳои бостоншиносӣ ва осорхонаҳо барои давраҳои қадим, бойгониҳо барои сабтҳои маъмурӣ ва шӯравӣ, таърихи шифоҳӣ ва ёдгориҳо барои омӯзиши таҷрибаи зиндагӣ ва хотираи ҷамъиятӣ мувофиқанд. Ба даъвоҳо дар бораи насаб, соли 1916, ҳукмронии шӯравӣ ва хушунати сиёсӣ эҳтиёткорона муносибат кунед, бахусус вақте ки манбаъҳо ихтилоф доранд.