Кыргызстан — бардык аймактарында кырсык коркунучу бар тоолуу өлкө. Жер титирөө бүт өлкөгө таасир этет; суу ташкыны менен сел өрөөндөрдө жана түштүк аймактарда өзгөчө маанилүү, ал эми жер көчкү капталдарга жана конуштарга коркунуч жаратат. Тоо ашуулары менен жолдор кар көчкүгө, калың карга жана музга дуушар болот. Катуу жаан, бороон, үшүк, кургакчылык, ысык жана катуу шамал транспортту, сууну, энергияны жана байланышты үзгүлтүккө учуратышы мүмкүн. Бөгөттөр, кен казуу жана уран калдыктары, өнөр жай жайлары жана транспорт техногендик коркунуч жаратат. Дүйнөлүк банктын 2026-жылдагы баалоосунда Талас суу ташкынынын салыштырма таасири эң жогору аймак, Ош жер титирөөнүн салыштырма таасири эң жогору аймак, ал эми Чүй эки коркунуч боюнча тең абсолюттук таасири эң чоң аймак катары көрсөтүлгөн. Кыргызстандын жарандык коргоосу тобокелдикти азайтууну, даярдыкты, эскертүүнү, куткарууну, эвакуацияны жана калыбына келтирүүнү камтыйт. Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлиги, адатта МЧС КР же MES KR деп аталат, Кыргызгидромет, Кризистик кырдаалдарды башкаруу борбору, 112 Бирдиктүү диспетчердик кызматы, аймактык мамлекеттик администрациялар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары менен иштейт. Кырсыктардын тобокелдигин азайтуу боюнча улуттук платформа жана өзгөчө кырдаалга жооп кайтаруунун улуттук планы пландоо менен координацияны колдойт. Тутум Кыргызстанда жүргөн жарандарды, чет өлкөлүк жарандарды жана жарандыгы жок адамдарды болуу мөөнөтүнө карабастан камтыйт. Расмий эскертүүлөрдү, эвакуация буйруктарын жана МЧС КР көрсөтмөлөрүн аткарыңыз. Кыргызгидромет аба ырайынын божомолдорун, бороон эскертүүлөрүн, метеорологиялык билдирүүлөрдү жана коркунуч деңгээлдерин берет. Эскертүүлөр 112, Кризистик кырдаалдарды башкаруу борбору жана улуттук маалымат каналдары аркылуу, анын ичинде МЧС КР сайты, колдонмо, жаңылыктар жана социалдык тармактар аркылуу таратылат. Коркунуч мониторингинин жылдык маалыматы аймактык өкүлдөргө, райондук администрацияларга, Бишкекке, Ошко жана айыл аймактарга жеткирилет. Конкреттүү конушта эскертүүнүн камтуусу бирдей эмес, ошондуктан үй-бүлөлөр расмий каналдардын бир нечесин байкап турушу керек. Өзгөчө кырдаалда 112ге чалып, мүмкүн болсо МЧС КРдин 101 номери аркылуу да кабарлаңыз. Жайгашкан жерди, коркунучту, жабыркагандарды жана жолдун абалын айтыңыз. Суу каптаган жерден, кар көчкү аймагынан жана башка кооптуу тилкелерден алыс болуңуз. Суу ташкынында коопсуз болсо электр менен газды өчүрүп, эшик-терезени жаап, жогорку кабатка же чатырга чыгып, куткаруучуларга белги бериңиз. Адамдарды жана материалдык же маданий баалуулуктарды эвакуациялоо менен көчүрүү Өкмөттүн № 219 токтомуна жана жергиликтүү же улуттук пландарга ылайык жүргүзүлөт. Өзгөчө абал жарыяланса кооптуу аймактан чыгып, убактылуу же туруктуу жай алууга милдеттендирилиши мүмкүн, бирок жалпы улуттук баш калкалоочу жай каталогу, эвакуация жолдорунун стандарты же жооп берүү убактысынын кепилдиги ырасталган эмес. МЧС КР жана жергиликтүү администрациялар алгачкы зарыл кызматтарды уюштуруп, мамлекеттик материалдык резервдер менен гуманитардык жардамды пайдалана алышат. Өкмөт өтүнүч бергенде БУУ, Кызыл Крест жана Кызыл Жарым Ай кыймылы жана башка уюмдар менен Кырсыкка жооп кайтарууну координациялоо бөлүмү иштейт. Жардамга укук, сумма жана төлөө датасы окуяга жана ишке жараша болот; жалпыга бирдей акчалай жөлөкпул же компенсация графиги ырасталган эмес. Калыбына келтирүү жолдорду, көпүрөлөрдү, суу, энергия, мектептерди жана жергиликтүү жабдууну зыянга баалоону жана шашылыш оңдоону камтышы мүмкүн. Кырсыктан камсыздандыруу, жер көчкүнү көзөмөлдөө, эрте эскертүү тутумдары, туруктуу мектептер менен инфраструктура долбоорлор аркылуу өнүгүүдө; бул долбоорлор жеке адамга автоматтык жөлөкпул бербейт. Даярдыкка коркунуч карталары, божомолдор, коомдук машыгуулар, өзгөчө кырдаал баштыгы, байланыш жана эвакуация пландары кирет. Уюштурулган туристтик топтор сапарга чейин кеминде 10 жумуш күн мурда пландаган багыты, катышуучулар маалыматы, байланыштары, чыгуучу жолдору, байланыш чаралары, биринчи жардам ресурстары жана камсыздандыруу маалыматы менен онлайн катталууга тийиш. Жооптуу мекеме каттоону бир жумуш күндүн ичинде карайт деп айтылган; топтор жергиликтүү башталышын жана аякташын да билдириши керек. Үй чарбалары жана уюмдар имарат, жол жана чогулуу жерин тандаганда эски инфраструктураны, алсыз жер пайдаланууну жана бузулган жер кыртышын эске алышы керек. Расмий барактарда шашылыш чалуу же туристтик топту каттоо үчүн акы көрсөтүлгөн эмес; жеке камсыздандыруу, транспорт жана жабдуу чыгымдары жагдайга жараша өзгөрөт.
Кыргызстандагы кырсыктар
Кыргызстанда жер титирөө, суу ташкыны, сел, жер көчкү, кар көчкү, катаал аба ырайы жана техногендик коркунучтар бар. Жарандык коргоо тутуму байкоону, эскертүүнү, өзгөчө кырдаалга жооп кайтарууну, эвакуацияны, гуманитардык жардамды жана калыбына келтирүүнү камтыйт. Өзгөчө кырдаалдар министрлиги, Кыргызгидромет, жергиликтүү бийлик жана 112 диспетчердик кызматы коргоо иштерин координациялайт, бирок жергиликтүү жеткиликтүүлүк жана аткаруу айырмаланышы мүмкүн.
Tip
Кыргызстанда кырсыкка даярдыкты бир эскертүү каналына, бир баш калкалоочу жайга же мүмкүн болгон компенсацияга гана таянбаган көп баскычтуу план катары караңыз. Өзүңүз жашаган аймакка же пландаган сапарга тиешелүү коркунучтарга даярданып, 112 менен 101ди жеткиликтүү кармаңыз жана расмий эвакуация көрсөтмөлөрүн кечиктирбей аткарыңыз. Коомдук баш калкалоочу жай, белгиленген жооп убактысы же автоматтык акчалай төлөм бар деп ойлобоңуз.