Кыргызстандын керектөөчүлөрдүн укуктарын коргоо системасы негизинен 1997-жылдын 10-декабрындагы №90 «Керектөөчүлөрдүн укуктарын коргоо жөнүндө» мыйзамга, анын ичинде 2023-жылдын 22-июнундагы өзгөртүүлөргө, Жарандык кодекске жана тармактык эрежелерге таянат. Керектөөчү — товарды же кызматты бизнес үчүн эмес, жеке же үй чарбасынын муктаждыгы үчүн колдонгон жеке адам. Чет өлкөлүк жарандар жана жарандыгы жок адамдар мамлекеттик органдарга даттануу бере алышат. Бизнес үчүн жасалган сатып алуулар адатта керектөөчү түшүнүгүнө кирбейт. Керектөөчүлөр сапатка жана коопсуздукка, келишим түзгөнгө чейин чын маалымат алууга, эркин тандоого, мамлекеттик жана коомдук коргоого, адилет келишим шарттарына укуктуу. Сатуучу же кызмат көрсөтүүчү макулдуксуз кошумча акы төлөнүүчү кызматты таңуулай албайт же товарды байлап сатып алууну талап кыла албайт. Керектөөчү келишиминдеги адилетсиз шарттар жараксыз. Товар жана кызмат тууралуу маалымат мамлекеттик жана расмий тилде берилиши керек. Сатуучу же кызмат көрсөтүүчү деген укуктук аныктама келишим боюнча товар же кызмат саткан жеке адамды да камтышы мүмкүн. Сапатсыз товар үчүн керектөөчү адатта акысыз оңдоону же оңдоо чыгымын кайтарууну, бааны төмөндөтүүнү, ошол эле же окшош товарга алмаштырууну, же келишимди токтотуп, төлөмдү жана чыгымдарды кайтарууну талап кыла алат. Техникалык жактан татаал товарда олуттуу кемчилик болсо, адатта алмаштырууга же төлөмдү кайтарууга негиз болот. Жеткирилгенден кийин маселе туура эмес колдонуудан чыкканын сатуучу же өндүрүүчү далилдеши керек. Оңдоо 20 күндөн ашпоого тийиш. Алмаштыруу адатта 7 күнгө чейин, сапатын текшерүү 20 күнгө чейин созулушу мүмкүн. Бааны төмөндөтүү же чыгымдарды кайтаруу 10 күндүн ичинде жүргүзүлүшү керек. Кечиккенде күнүнө 1% айып пул колдонулушу мүмкүн. Сапаты талапка жооп берген азык-түлүк эмес товарды сатып алынган күндү эсептебегенде 14 күндүн ичинде алмаштырууга болот; бул үчүн ал колдонулбаган, баштапкы абалында жана сатып алынганын далилдей ала турган болушу керек. 2024-жылдын 13-июнундагы №313 Министрлер кабинетинин токтомунда кызмат мөөнөтү белгиленген узак мөөнөт колдонулуучу товарлардын, мөөнөтү өткөн товарлардын, техникалык жактан татаал товарлардын жана алмаштырылбай турган азык-түлүк эмес товарлардын жаңыланган тизмелери бар. Ошондуктан товар колдонулбаган көрүнсө да, тиешелүү тизме жыйынтыкты өзгөртүшү мүмкүн. Аралыктан сатууда келишимге чейин товар же кызмат, сатуучунун аты-жөнү жана дареги, келип чыгышы, баасы, жеткирүү, кызмат мөөнөтү же жарактуулук мөөнөтү, кепилдик, төлөө шарттары жана сунуштун күчүндө болуу мөөнөтү тууралуу маалымат берилиши керек. Сатуучу жеткирүү менен бирге кайтаруу жөнүндө жазуу жүзүндөгү маалыматты берүүгө тийиш. Керектөөчү товар берилгенге чейин же ал берилгенден кийин 5 күнгө чейинки мөөнөттө келишимден баш тарта алат; кайтаруу жөнүндө жазуу жүзүндөгү маалымат берилбесе, мөөнөт 3 айга чейин узарышы мүмкүн. Төлөм 10 күндүн ичинде кайтарылышы керек. Чек жок болсо, сатып алуунун башка далилин пайдаланууга болот. Евразия экономикалык биримдигинен тышкаркы сатуучу менен талашты чечүү кыйын болушу мүмкүн, анткени аткаруу, төлөмдү кайтаруу жана далилдер чек ара аркылуу каралат; Монополияга каршы жөнгө салуу боюнча мамлекеттик агенттикке арыз берүү чет өлкөлүк сатуучудан акча сөзсүз кайтарыларын кепилдебейт. Жазуу жүзүндөгү же башкача байкоого мүмкүн болгон келишимде предмет, сапат, баа, мөөнөт, аткаруу милдеттери жана жоопкерчилик көрсөтүлүшү керек. Келишимди же буйрутманы, чекти, кепилдикти, жеткирүү далилин, сүрөттөрдү жана кат алышууну сактаңыз. Кошумча кызматтарга макулдук керек. Жеке зыян же моралдык зыян үчүн сотко кайрылууга болот. Экономика жана коммерция министрлигине караштуу SAR деп кыскартылган Монополияга каршы жөнгө салуу боюнча мамлекеттик агенттик керектөөчүлөрдүн укуктарын көзөмөлдөйт, даттанууларды жана келишимдерди карайт, кооптуу, мөөнөтү өткөн же туура эмес белгиленген товарларга чара көрөт жана өз ыйгарым укугу боюнча сотко кайрылышы мүмкүн. Аймактык бөлүмдөр, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жана керектөөчүлөрдүн ассоциациялары сотко чейинки жардам көрсөтүшү же жалпы же чектелбеген керектөөчүлөрдүн кызыкчылыгын коргошу мүмкүн. Даттануу адатта сатуучуга же кызмат көрсөтүүчүгө тиешелүү документтер жана сүрөттөр менен жазуу жүзүндөгү талап жөнөтүүдөн башталат. Жооп жок же жетишсиз болсо, керектөөчү SARга же анын аймактык бөлүмүнө, сапат же коопсуздук боюнча компетенттүү органга же тиешелүү тармактын жөнгө салуучусуна кайрыла алат. Мамлекеттик органдарга даттануу акысыз. Электрондук кайрылуулар 1 жумуш күнүндө катталат, 3 жумуш күнүндө алынганы ырасталат жана адатта 14 жумуш күнүндө каралат. Атайын текшерүү кароону 30 календардык күнгө чейин узарта алат. Мүмкүн болсо, жооп кайрылуунун тилинде берилет. Соттун бардык түрүнө чейин сатуучуга талап коюуну талап кылган бирдиктүү эреже жок жана тармактык эрежелер айырмаланышы мүмкүн. Сот, техникалык эксперт, котормо жана транспорт чыгымдары ишке жараша болот; жөнгө салуучулар компенсацияга кепилдик бербейт. Банктарга, микрофинансы уюмдарына, кредиттик союздарга, төлөм уюмдарына жана башка лицензияланган финансылык-кредиттик мекемелерге байланышкан каржы даттанууларын Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы, башкача айтканда NBKR көзөмөлдөйт. Ал маалыматты ачыктоо, келишим шарттары, таңууланган кызматтар, адилетсиз аракеттер жана даттанууларды кароо боюнча көзөмөл жүргүзөт. Көзөмөлдөгү мекеме даттануу тартибин жана реестрин жүргүзүп, жооптуу кызматкерлерди дайындап, маселеге жооп бериши же аны чечиши керек. NBKR маалымат сурап, текшерүү жүргүзүп, оңдоону талап кылып жана санкция сала алат. Керектөөчүлөр анын расмий кайрылуу каналын, 0501 89 00 00 WhatsApp номерин, 0312 61 52 78, 0555 85 57 48 жана 0770 73 73 49 керектөөчүлөрдүн укуктары боюнча телефондорун, ошондой эле 0312 61 04 86 коомдук кабылдама номерин пайдалана алышат. 2025-жылдын 28-октябрындагы №237 мыйзам күчүнө киргенден кийин түзүлгөн керектөөчү кредит келишимдерине банктар жана NBKR көзөмөлдөгөн банктык эмес финансылык-кредиттик мекемелер үчүн колдонулат. Ал товар же кызматты каржылоону жана бөлүп төлөө же кийинкиге калтырылган төлөм келишимдерин камтыйт, бирок ипотеканы жана кыймылсыз мүлктү башкача каржылоону камтыбайт. Эрежелер салыштырууга мүмкүн болгон чыгым маалыматын, жоопкерчиликтүү кредиттөөнү, жеке карыз жүгүн эсептөө коэффициентин, жылдык натыйжалуу ставканы жана толук чыгымды ачууну карайт. Белгилүү бир даттанууну даярдоодо NBKRдин учурдагы аткаруучу эрежелерин текшерүү керек. Санарип кызматтар Санарип кодекс менен жөнгө салынат. Кызмат көрсөтүүчү өзүн тааныштырып, келишимге чейин кызмат жөнүндө маалымат берип, келишим маалында жана андан кийин 3 жыл бою келишим жазууларын сактап, колдоо көрсөтүп, сайтта же тиркемеде даттануу каналын берүүгө тийиш. Керектөөчү каалаган учурда келишимден баш тартып, пайдаланылган кызматтын наркын алып салгандан кийинки төлөнгөн сумманы кайтарып алууга жана эрежелер уруксат бергенде сакталган маалыматтарды өчүрүүнү суроого укуктуу. Кызмат көрсөтүүчү даттанууну 5 жумуш күнүндө чечиши же ошол 5 жумуш күнүндө узагыраак мөөнөт керек экенин түшүндүрүшү керек. Кызмат көрсөтүүчүнүн чечиминен кийин сотко кайрылуудан мурда компетенттүү тармактык жөнгө салуучуга кайрылуу зарыл; кайсы жөнгө салуучу жооптуу экени санарип кызматтын түрүнө жараша болот. Туристтик келишимдерде 1999-жылдын 25-мартындагы №34 Туризм жөнүндө мыйзамга жана 2024-жылдын 10-январындагы өзгөртүүлөргө ылайык сапардын предмети, кызматтардын саны жана сапаты, баасы, мөөнөтү, аткаруу тартиби жана жоопкерчилик көрсөтүлүшү керек. Кысым көрсөткөн шарттар жараксыз. Уруксатсыз кошулган акы төлөнүүчү кызмат үчүн акчаны кайтаруу же келишимди токтотуу талап кылынышы мүмкүн. Туристтик компания өз кызматтары жана өнөктөштөрүнүн кызматтары үчүн жооп берет. Кетүү же кайтуу кечиксе, пакеттик баа менен чектелген күнүнө 3% айып пул колдонулушу мүмкүн. Туристтер так маалымат алууга, коопсуздукка, мүлкүн коргоого, шашылыш медициналык жардамга жана мүлктүк же моралдык зыяндын ордун толтурууга укуктуу. Медициналык жана кырсык камсыздандыруусу туристтер үчүн милдеттүү. Туризм департаменти саясатты жана башкарууну колдойт. Бирдиктүү туристтик ишмердик жана ресурстар реестри бар, бирок ага киргизүү ыктыярдуу деп айтылгандыктан, кызмат көрсөтүүчүнүн макамын түздөн-түз текшерүү керек. Электр энергиясы боюнча келишим, эсептегич, эсеп же камсыздоо талашында адегенде жеткирүүчүгө же энергетикалык компанияга кайрылып, эсептегичтин сүрөттөрүн, эсептерди жана текшерүү актыларын сактаңыз. Энергетика министрлиги жана Отун-энергетика комплексин жөнгө салуу департаменти тарифтер, лицензиялоо, мониторинг жана көзөмөл маселелерин карайт. 2025–2030-жылдарга тариф саясаты 2025-жылдын 1-майында күчүнө кирген, ал эми колдонулуучу тариф керектөөчүлөр тобуна жана учурдагы токтомго жараша болот. Министрликтин көрсөтүлгөн телефондору: 105, 1209 жана +996 702 001 209. Жалпы даттануу мөөнөтү 14 жумуш күнү, ал эми колдонулса, 30 календардык күнгө чейин узартылышы мүмкүн. Дары-дармектер 2024-жылдын 12-январындагы №13 «Дары-дармектердин жүгүртүлүшү жөнүндө» мыйзам менен жөнгө салынат. Саламаттык сактоо министрлигине караштуу Дары-дармек жана медициналык буюмдар департаменти каттоо, сапат жана коопсуздук көзөмөлү, фармакологиялык көзөмөл, лицензиялоо жана жарандардын даттанууларын карайт. Анын ишеним телефону — 0800 800 26 26. Дарыкананын жакшы практикасынын коопсуздук эрежелерине ылайык, дарыканалар адатта жеке адамдар мурда сатып алган дарыларды кайра кабыл албайт, ошондуктан кадимки кайтаруу же алмаштыруу мүмкүнчүлүгү болбойт. Сапатсыз, кооптуу, мөөнөтү өткөн же жасалма дарыга шек болсо, серия номерин, чекти жана сүрөттөрдү тиркеп, сатуучуга жана Дары-дармек жана медициналык буюмдар департаментине билдирүү керек. Карта же төлөм алдамчылыгынан кийин расмий номери аркылуу банкка дароо кайрылып, картаны же электрондук капчыкты бөгөттөп, эсеп көчүрмөсү тиркелген жазуу жүзүндөгү талаш арызын берип, мөөр басылган көчүрмөсүн алыңыз. Чаттарды, төлөм идентификаторлорун жана башка далилдерди сактап, уурдоо шегин укук коргоо органдарына билдирип коюңуз. NBKR керектөөчүлөргө PIN, CVV, CVC же SMS кодун эч качан ачыкка чыгарбоону жана корголгон же атайын NBKR эсеби керек деген адамга акча которбоону эскертет. Алдамчылык транзакцияларды мониторингдөөнүн жаңыртылган эрежелеринде 2026-жылдын 1-мартынан күчүнө кирген жоболор бар. Практикалык натыйжа тармактын жоопкерчилигине, жеткиликтүү далилдерге жана экинчи тараптын төлөө жөндөмүнө жараша болот.
Кыргызстанда керектөөчүлөрдүн укуктарын коргоо
Кыргызстанда жеке керектөөчүлөр коопсуз, туура сүрөттөлгөн товарлар менен кызматтарды алууга, адилет келишим шарттарына жана сатуучу же кызмат көрсөтүүчү талаптарды аткарбаса, укуктук чараларга укуктуу. Бул система товар сатып алууну, аралыктан сатууну, саякатты, санарип кызматтарды, каржы кызматтарын, электр энергиясын, дарыларды жана алдамчылыкка байланышкан даттанууларды камтыйт. Керектөөчүлөр адатта далилдери бар жазуу жүзүндөгү арыздан баштап, аны тиешелүү жөнгө салуучу органга же сотко өткөрө алышат. Мөөнөттөр, чаралар жана далилдер товарга же кызматка жана жооптуу мекемеге жараша болот.
Tip
Кыргызстандагы керектөө талашын далил топтоо жана туура органга кайрылуу маселеси катары караңыз: далилдерди сактап, тиешелүү тармактык органды аныктап, көйгөйгө ылайык чара тандаңыз. Адегенде сатуучуга же кызмат көрсөтүүчүгө так жазуу жүзүндөгү талап жөнөтүңүз, бирок жөнгө салуучу акчаны сөзсүз өндүрүп берет деп ойлобоңуз; айрыкча чет өлкөлүк сатуучу менен талашта. Сатып алуунун жеке максаты, колдонулуучу товар тизмелери, мөөнөттөр, экинчи тараптын төлөө жөндөмү жана далилдердин сапаты натыйжаны аныкташы мүмкүн.