سروشت لە ئێران

وشەی فارسی بۆ سروشت «طبیعت»ە و بە هەمان شێوە دەنووسرێت. لە ئێراندا سروشت بە دوورییە کورت و درێژەکان زۆر دەگۆڕێت، چونکە بەرزی، باران، پلەی گەرما، خاک و دەستگەیشتن بە ئاو یەکسان نین. چیاکانی ئەلبورز لە باشووری دەریای کاسپی هەڵدەکەون، لە کاتێکدا زنجیرەچیای زاگرۆس بە درێژایی ڕۆژئاوا و باشوورڕۆژاوای ئێران کشاوەتەوە. چیاکان بەفر و باران کۆدەکەنەوە، سەرچاوەی ڕووبار و کانی دابین دەکەن، لە هاویندا بۆ چراگا بەکاردەهێنرێن و لە بەرزییە جیاوازەکاندا شوێنی ژیانی جۆراوجۆر دروست دەکەن. ناوچەی کاسپیی باکوور لێژایی تەڕ و دارستانی فراوانی داربەڕووی تێدایە کە زۆرجار بە دارستانی هیڕکانی ناسراون. ئەم دیمەنانەی سەوز بە ئاشکرا لە تەختایی وشکەترەکە جیاوازن و بۆ خاک، ئاو، ئاژەڵی کێوی، کشتوکاڵ و پشوودان گرنگن. ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ئێران بیابانی فراوانیان تێدایە، لەوانە دەشتی کەویر و دەشتی لووت. بیابانەکان ژینگەی زیندوون و ڕووەک و ئاژەڵی خۆگونجێندراویان هەیە، بەڵام گەرما، دووری، خوێ، خاکی سست و کەمیی ئاو دەتوانن گەشت مەترسیدار بکەن. هەروەها ئێران دەشت، نیوەبیابان، دۆڵی ڕووبار، دەریاچە، مرداب و زێڕاوی وەرزیی هەیە. زێڕاوەکان شوێنی ژیانی باڵندەی نیشتەجێ و کۆچەر دابین دەکەن، ئاو کۆدەکەنەوە یان پاڵاودەکەن و پشتگیریی کۆمەڵگەی نزیک دەکەن؛ بەڵام ئەگەر وشکەساڵی و بەکارهێنانی ئاو سەرچاوەکەیان کەم بکات، لەوانەیە بچووک ببنەوە. کەناری دەریای کاسپی لە باکوور لە کەنارەکانی کەنداوی فارس و کەنداوی عومان لە باشوور جیاوازە. سیستەمی سروشتیی باشوور لەوانەیە دۆڵی گەرم، ناوچەی جەزرومەد، دارستانی مانگرۆڤ لە شوێنی گونجاو، دوورگە، کۆمەڵگەی قورڵ و ژینگەی دەریایی لەخۆبگرێت. ئاژەڵانی کێوی ئێران پستاندارانی گەورە، ئاژەڵی شاخاوی، جۆرە بیابانییەکان، باڵندە، خزۆک و ڕووەکی دەوڵەمەند لەخۆدەگرن. هەندێک جۆر پێویستیان بە شوێنی ژیانی فراوان و پەیوەست و شوێنی ئارامی زێبوون هەیە؛ بۆیە فشاری ڕاوکردن، ڕێگا، پیسبوون و پارچەپارچەبوونی شوێنی ژیان کێشەی جدین. ناوچە پارێزراوەکان ئامانج و ئاستی قەدەغەی جیاوازیان هەیە، لەوانە پارکی نیشتمانی، پەناگەی ئاژەڵی کێوی، ناوچە پارێزراوەکان و شوێنە سروشتییە یادگارییەکان. گەشتیاران دەبێت یاسای ناوخۆ بپشکنن، چونکە شوێنێک کە بەتاڵ دیارە لەوانەیە هێشتا هەستیار بێت یان چوونە ناوی قەدەغە بێت. سروشت خواردن، ئاو، سێبەر، پاراستنی خاک، گەشتوگوزار، فێربوون، جوانی و مانای کەلتووری دابین دەکات. سنوورەکانی ڕاستەقینەن، چونکە ڕووەکی بیابانی زیان‌لێکەوتوو، ئاوی پیس، ئاژەڵی کێوی شێواو و خاکی تێکچوو لەوانەیە چەندین ساڵی پێویست بێت تا چاک ببنەوە.