ભારતમાં વ્યવસાયો

ભારતમાં વ્યવસાય અથવા રોજગાર એ ખાસ ફરજો અને કૌશલ્યો પર આધારિત, ઓળખી શકાય એવો કામનો પ્રકાર છે. રોજિંદા વપરાશમાં ઔપચારિક લાયકાતવાળી કારકિર્દી અને વ્યવહારુ હુન્નર બંનેને વ્યવસાય કહેવાય છે, છતાં તેમાં પ્રવેશના નિયમો અલગ હોય છે. નિયમન હેઠળના વ્યવસાયમાં સુરક્ષિત અથવા નિયંત્રિત કામ કરવા પહેલાં ચોક્કસ માન્ય લાયકાતો, નોંધણી અથવા પરવાનગી જરૂરી હોય છે. આરોગ્યસંભાળ, કાયદો અને કેટલાક અન્ય ક્ષેત્રોમાં વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓ તથા કામની નિર્ધારિત હદ હોઈ શકે છે. ઘણા વ્યવસાયો પર આ જ રીતે નિયમન થતું નથી. તેના બદલે નોકરીદાતા અથવા ગ્રાહકો શાળા-શિક્ષણ, વ્યાવસાયિક તાલીમ, કામનો અનુભવ, લાઇસન્સ, કામના નમૂનાઓ, ભલામણો અને વ્યવહારુ પ્રદર્શનને આધારે મૂલ્યાંકન કરી શકે છે. કુશળ હુન્નરમાં વીજળી, યાંત્રિક કામ, બાંધકામ, સમારકામ, ઉત્પાદન, સૌંદર્યસેવા, ખાદ્યક્ષેત્ર અને બીજા ઘણા પ્રકારનાં કામ સામેલ છે. ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થાઓ (Industrial Training Institutes, ITIs) ભારતમાં અનેક વ્યાવસાયિક હુન્નર શીખવાનો સ્થાનિક રીતે પ્રચલિત માર્ગ છે. એપ્રેન્ટિસશિપમાં ગોઠવેલી વ્યવસ્થા હેઠળ કામના સ્થળે મળતા વ્યવહારુ અનુભવ સાથે અભ્યાસ જોડાય છે. અનુભવી કામદાર પાસેથી અનૌપચારિક રીતે શીખવાનું પણ સામાન્ય છે, પરંતુ તેની ગુણવત્તા અને માન્યતા અલગ હોઈ શકે છે. વ્યાવસાયિક કારકિર્દી શાળાના વિષયો, પ્રવેશની પ્રક્રિયાઓ, ઉચ્ચ શિક્ષણ, દેખરેખ હેઠળની તાલીમ, પરીક્ષાઓ, નોંધણી અને શરૂઆતની નોકરીઓ દ્વારા શરૂ થઈ શકે છે. ક્રમ વ્યવસાય પ્રમાણે બદલાય છે; દેશભરમાં એક જ કારકિર્દી માર્ગ નથી. વ્યવસાયની પસંદગી પર ભાષા, સ્થળ, શિક્ષણનો ખર્ચ, કુટુંબની અપેક્ષાઓ, સામાજિક અવરોધો, દિવ્યાંગજનો માટેની સુલભતા, સ્થળાંતર કરવાની ક્ષમતા અને માંગ અસર કરે છે. પ્રતિષ્ઠિત પદનામથી યોગ્ય પગાર અથવા કામકાજની શરતોની ખાતરી મળતી નથી. વ્યવસાય ઓળખ, કૌશલ્યમાં નિપુણતા, બીજાની સેવા અને લાંબા ગાળાની પ્રગતિ આપી શકે છે. તેની મર્યાદાઓમાં લાંબી તાલીમ, પ્રવેશના અવરોધો, શારીરિક તાણ, બદલાતી ટેક્નોલોજી, અનિયમિત આવક અને સતત શીખવાની જરૂરિયાત સામેલ છે.