भारतातील भाषा

प्रत्येक परिस्थितीत एकच भाषा वापरणारी व्यवस्था म्हणून भारत संघटित नाही; तो बहुभाषिक देश आहे. एखादी व्यक्ती घरी एक भाषा, शेजारपाजारात दुसरी आणि शाळेत किंवा कामावर आणखी एक भाषा वापरू शकते. राज्यघटना अनेक भाषांना मान्यता देते आणि राज्यांची स्वतःची अधिकृत भाषा व्यवस्था असते. त्यामुळे भारताच्या वेगवेगळ्या भागांत स्थानिक सार्वजनिक सेवा आणि कागदपत्रांसाठी वेगवेगळ्या भाषा वापरल्या जाऊ शकतात. अनेक भागांत हिंदीचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होतो; पण ती सर्वत्र सारखी प्रचलित नाही. उच्च शिक्षण, व्यवसाय, प्रशासन, तंत्रज्ञान आणि ज्यांची पहिली भाषा वेगळी आहे अशा लोकांमधील संवादाच्या काही संदर्भांत इंग्रजी महत्त्वाची आहे. प्रादेशिक भाषा स्थानिक ओळख आणि दैनंदिन सहभागाचा केंद्रबिंदू आहेत. बंगाली, मराठी, तेलुगू, तमिळ, गुजराती, उर्दू, कन्नड, मल्याळम, पंजाबी, ओडिया, आसामी आणि इतर भाषांची स्थापित समुदाय आणि साहित्यपरंपरा आहेत. मातृभाषा किंवा घरची भाषा म्हणजे कुटुंबातील जीवनात व्यक्ती ज्या भाषेचा सुरुवातीपासून जवळून वापर करते ती भाषा. शाळेत किंवा कामासाठी दुसरी भाषा आवश्यक असली तरी घरच्या भाषेचे जतन केल्याने नाती, ओळख आणि शिकणे यांना आधार मिळू शकतो. शिक्षणाचे माध्यम म्हणजे विषय शिकवण्यासाठी वापरली जाणारी भाषा. भाषा स्वतंत्र विषय म्हणून शिकवण्यापेक्षा हे वेगळे असते; शाळा किंवा अभ्यासक्रम निवडताना हा फरक महत्त्वाचा असतो. भाषा शिकताना ऐकणे, बोलणे, वाचणे आणि लिहिणे यांचा समावेश होतो. विशेषतः लिपी अपरिचित असल्यास ही कौशल्ये वेगवेगळ्या गतीने विकसित होऊ शकतात. अनेक भाषा येत असल्याने प्रवास, रोजगार, शिक्षण आणि समुदायाशी जोडलेपणा वाढू शकतो. मात्र उच्चारावरून होणारा भेदभाव आणि दर्जेदार शिक्षणाची असमान उपलब्धता अडथळे निर्माण करू शकते. व्यवहार्य शिकणारा एखाद्या विशिष्ट उद्देशासाठी भाषा आणि पातळी निवडतो. रोजच्या संभाषणासाठी स्थानिक शब्दसंग्रह पुरेसा असू शकतो; शैक्षणिक किंवा व्यावसायिक कामासाठी औपचारिक वाचन आणि लेखन आवश्यक असू शकते.