पर्यावरण भारतामध्ये

भारतात पर्वत, मैदाने, पठारे, वाळवंटे, जंगले, किनारे, बेटे, नद्या, पाणथळ प्रदेश, गावे आणि अतिशय मोठी शहरे आहेत. त्यामुळे भारतातील पर्यावरणीय परिस्थिती प्रदेशानुसार मोठ्या प्रमाणात बदलते. मान्सून भारतातील जीवनासाठी केंद्रस्थानी आहे. ऋतुमानानुसार पडणारा पाऊस नद्या, जलाशय, विहिरी आणि शेते भरतो; परंतु असमान किंवा अतितीव्र पावसामुळे दुष्काळ, पूर, मृदाक्षरण आणि भूस्खलनही होऊ शकते. वाहतूक, उद्योग, बांधकामातील धूळ, इंधन जाळणे, कचरा जाळणे आणि हंगामी कृषी अवशेष जाळणे यांमुळे वायुप्रदूषण होऊ शकते. स्वयंपाक किंवा उष्णतेसाठी अपुऱ्या हवेशीर घन-इंधनाच्या चुली वापरल्या जात असतील, तर घरातील धूरही महत्त्वाचा असतो. जलव्यवस्थापनात नद्या आणि तलावांचे संरक्षण, सांडपाण्यावर प्रक्रिया, पावसाचे पाणी साठवणे, भूजलाचा काळजीपूर्वक वापर आणि सुरक्षित पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देणे यांचा समावेश होतो. टाक्या, तलाव, बावड्या आणि स्थानिक पावसाचे पाणी साठवण्याच्या पद्धतींसारख्या पारंपरिक व्यवस्था कोरड्या काळाशी जुळवून घेण्याची उपयुक्त उदाहरणे आजही आहेत. कचऱ्याचे व्यवस्थापन सामान्यतः नगरपालिका संकलन, अनौपचारिक पुनर्प्राप्ती, पुनर्वापर, कंपोस्टनिर्मिती आणि विल्हेवाट केंद्रांद्वारे केले जाते. भंगार साहित्य गोळा करणारे (kabadiwalas) मौल्यवान वस्तू वेगळ्या करून घेतात; परंतु कचऱ्याचे अपुरे वर्गीकरण झाल्यास मिश्र कचऱ्यावर प्रक्रिया करणे कठीण आणि असुरक्षित ठरू शकते. भारताच्या ऊर्जा व्यवस्थेत कोळसा, तेल, वायू, जलविद्युत, अणुऊर्जा, सौरऊर्जा, पवनऊर्जा आणि जैवभार यांचा समावेश आहे. स्वच्छ ऊर्जा आणि कार्यक्षम इमारती प्रदूषण कमी करू शकतात; परंतु नवीन पायाभूत सुविधांमध्ये जमीन, पाणी, वन्यजीव आणि स्थानिक उपजीविका यांचाही विचार करावा लागतो. पर्यावरण संरक्षणात राष्ट्रीय, राज्य आणि स्थानिक प्राधिकरणे, न्यायालये, प्रदूषण नियंत्रण संस्था, व्यवसाय, समुदाय गट आणि रहिवासी सहभागी असतात. नियम महत्त्वाचे असले तरी देखरेख, देखभाल, सार्वजनिक सहभाग आणि न्याय्य अंमलबजावणी यांवर व्यवस्था किती चांगल्या प्रकारे कार्य करते हे अवलंबून असते. नवीकरणीय ऊर्जा, सार्वजनिक वाहतूक, कार्यक्षम उपकरणे, पाण्याचा पुनर्वापर, परिसंस्था पुनर्स्थापना आणि साहित्याचा चक्रीय वापर यांमध्ये भारतासाठी मोठ्या संधी आहेत. असमान सेवा, वेगाने होणारी शहरी वाढ, स्थानिक क्षमतेच्या मर्यादा, जमिनीच्या वापरातील स्पर्धात्मक गरजा आणि प्रस्थापित व्यवस्था बदलण्याचा खर्च ही मर्यादा आहेत. घर, शाळा किंवा कामाच्या ठिकाणाभोवतीच्या पर्यावरणाचा अभ्यास करणे ही उपयुक्त पहिली पायरी आहे. दिसणारा कचरा, पाण्याची गळती, धूर, आवाज, सावलीचा अभाव आणि असुरक्षित नाले यांमधून स्थानिक पातळीवर सुरू करता येतील अशा व्यावहारिक कृती दिसून येऊ शकतात.