ભારતમાં પર્યાવરણ

ભારતમાં પર્વતો, મેદાનો, ઉચ્ચપ્રદેશો, રણ, જંગલો, દરિયાકાંઠા, ટાપુઓ, નદીઓ, ભેજવાળા પ્રદેશો, ગામડાં અને ખૂબ મોટાં શહેરો છે. તેથી પર્યાવરણીય સ્થિતિ પ્રદેશ પ્રમાણે ઘણી જુદી પડે છે. ચોમાસું ભારતમાં જીવન માટે કેન્દ્રસ્થાને છે. ઋતુપ્રધાન વરસાદ નદીઓ, જળાશયો, કૂવાઓ અને ખેતરો ભરે છે, પરંતુ અસમાન અથવા ભારે વરસાદ દુષ્કાળ, પૂર, ધોવાણ અને ભૂસ્ખલન પણ લાવી શકે છે. હવા પ્રદૂષણ વાહનવ્યવહાર, ઉદ્યોગ, બાંધકામની ધૂળ, બળતણ સળગાવવાથી, કચરો સળગાવવાથી અને ઋતુપ્રધાન કૃષિ અવશેષો સળગાવવાથી થઈ શકે છે. જ્યાં રસોઈ અથવા ગરમી માટે નબળી હવા-વ્યવસ્થાવાળી ઘન-બળતણની આગ વપરાય છે ત્યાં ઘરની અંદરનો ધુમાડો પણ મહત્વનો છે. પાણી વ્યવસ્થાપનમાં નદીઓ અને તળાવોનું રક્ષણ, ગંદા પાણીની પ્રક્રિયા, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, ભૂગર્ભજળનો સાવચેતીપૂર્વક ઉપયોગ અને સુરક્ષિત પીવાનું પાણી પૂરું પાડવાનો સમાવેશ થાય છે. ટાંકા, તળાવો, વાવો અને સ્થાનિક વરસાદી પાણી સંગ્રહ જેવી પરંપરાગત વ્યવસ્થાઓ સૂકા સમયગાળામાં અનુકૂલનના ઉપયોગી ઉદાહરણો બની રહે છે. કચરો સામાન્ય રીતે નગરપાલિકાની ઉઘરાણી, અનૌપચારિક પુનઃપ્રાપ્તિ, પુનઃચક્રણ, કમ્પોસ્ટિંગ અને નિકાલ સ્થળો દ્વારા સંભાળવામાં આવે છે. કચરો વીણનારા અને ભંગાર વેપારીઓ (kabadiwalas) મૂલ્યવાન સામગ્રી પાછી મેળવે છે, જ્યારે નબળું વિભાજન મિશ્ર કચરાને પ્રક્રિયા કરવા માટે મુશ્કેલ અને અસુરક્ષિત બનાવી શકે છે. ભારતની ઊર્જા વ્યવસ્થામાં કોલસો, તેલ, ગેસ, જળવિદ્યુત, પરમાણુ ઊર્જા, સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા અને બાયોમાસનો સમાવેશ થાય છે. સ્વચ્છ ઊર્જા અને કાર્યક્ષમ ઇમારતો પ્રદૂષણ ઘટાડી શકે છે, પરંતુ નવી માળખાકીય સુવિધાઓમાં જમીન, પાણી, વન્યજીવન અને સ્થાનિક આજીવિકાઓનો પણ વિચાર કરવો જરૂરી છે. પર્યાવરણનું રક્ષણ રાષ્ટ્રીય, રાજ્ય અને સ્થાનિક સત્તાધિકારીઓ, અદાલતો, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ સંસ્થાઓ, વ્યવસાયો, સમુદાય જૂથો અને રહેવાસીઓ સાથે મળીને કરે છે. નિયમો મહત્વના છે, પરંતુ દેખરેખ, જાળવણી, જાહેર ભાગીદારી અને ન્યાયસંગત અમલવારીથી વ્યવસ્થાઓ કેટલી સારી રીતે કાર્ય કરે છે તે નક્કી થાય છે. ભારતમાં નવીનીકરણીય ઊર્જા, જાહેર પરિવહન, કાર્યક્ષમ ઉપકરણો, પાણીનો પુનઃઉપયોગ, પર્યાવરણીય તંત્રનું પુનઃસ્થાપન અને સામગ્રીના પરિપત્ર ઉપયોગમાં મજબૂત તકો છે. અસમાન સેવાઓ, ઝડપી શહેરી વૃદ્ધિ, મર્યાદિત સ્થાનિક ક્ષમતા, જમીન માટેની સ્પર્ધાત્મક જરૂરિયાતો અને સ્થાપિત વ્યવસ્થાઓ બદલવાનો ખર્ચ મર્યાદાઓમાં આવે છે. ઘર, શાળા અથવા કાર્યસ્થળની તાત્કાલિક આસપાસના પર્યાવરણનો અભ્યાસ કરવો એક ઉપયોગી પહેલું પગલું છે. દેખાતો કચરો, પાણીના લીકેજ, ધુમાડો, અવાજ, છાંયડાનો અભાવ અને અસુરક્ષિત નાળાઓ સ્થાનિક સ્તરે શરૂ કરી શકાય તેવી વ્યવહારુ અને નાની ક્રિયાઓ દર્શાવી શકે છે.