भारतमा निर्वाचन

भारतमा विभिन्न तहमा निर्वाचन हुन्छ। मतदाताले लोकसभा (Lok Sabha), राज्यका विधान सभा र धेरै स्थानीय निकायका सदस्य प्रत्यक्ष रूपमा छान्छन्। राज्यसभा (Rajya Sabha) का सदस्य र केही अन्य पद भने देशव्यापी सार्वजनिक मतदानबाट नभई अप्रत्यक्ष निर्वाचन प्रक्रियाबाट छानिन्छन्। भारतको निर्वाचन आयोगले संसद्, राज्य व्यवस्थापिका र राष्ट्रपति तथा उपराष्ट्रपति पदका निर्वाचन सञ्चालन गर्छ। राज्य निर्वाचन आयोगले पञ्चायत र सहरी स्थानीय निकायका निर्वाचन हेर्छ। यी जिम्मेवारीका फरक क्षेत्र भएका अलग संवैधानिक निकाय हुन्। प्रत्यक्ष निर्वाचनका लागि क्षेत्रलाई निर्वाचन क्षेत्रमा विभाजन गरिन्छ। प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रले एक प्रतिनिधि छान्छ, र सबैभन्दा धेरै वैध मत पाउने उम्मेदवार सामान्यतया पूर्ण बहुमत नपाए पनि विजयी हुन्छ। केही निर्वाचन क्षेत्र अनुसूचित जाति वा अनुसूचित जनजातिका उम्मेदवारका लागि आरक्षित हुन्छन्, तर त्यहाँका सबै योग्य दर्ता मतदाताले मतदान गर्न सक्छन्। राजनीतिक दलहरूले उम्मेदवार मनोनयन गर्छन् र स्वतन्त्र उम्मेदवार पनि प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छन्। अभियानले सभा, घरदैलो, सञ्चारमाध्यम र सार्वजनिक बहसबाट उम्मेदवार तथा कार्यक्रम चिनाउँछन्। निर्वाचनका नियमले निष्पक्षता जोगाउन, आचरण नियमन गर्न र सार्वजनिक अधिकारको दुरुपयोग सीमित गर्न खोज्छन्। नागरिक योग्य हुनुपर्छ र सम्बन्धित निर्वाचन क्षेत्रको मतदाता नामावलीमा नाम हुनुपर्छ। मतदाता परिचयपत्र दर्ता र पहिचानको उपयोगी प्रमाण हो, तर मतदान केन्द्रमा मताधिकारका लागि मतदाता नामावली नै निर्णायक अभिलेख हो। त्यसैले निर्वाचनअघि दर्ता विवरण जाँच गर्नुपर्छ। मतदान गोप्य हुन्छ। सामान्यतया विद्युतीय मतदान मेसिन प्रयोग गरिन्छ, जसमा मतदाताले आफ्नो रेकर्ड भएको छनोट जाँच्न मिल्ने कागजी लेखापरीक्षण संयन्त्र हुन्छ। मतपत्रमा NOTA (None of the Above) पनि हुन सक्छ, तर NOTA पद लिन सक्ने उम्मेदवारजस्तो हुँदैन। मतदान केन्द्रमा अधिकारीले मतदाताको पहिचान जाँच गर्छन्, मतदान गरेको चिन्ह लगाउँछन् र गोप्य रूपमा मत हाल्ने व्यवस्था गर्छन्। त्यसपछि व्यवस्थित प्रक्रियाअनुसार मतगणना गरी प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रको नतिजा घोषणा गरिन्छ। उजुरी र विवादका लागि औपचारिक प्रक्रिया हुन्छ। निर्वाचनले नागरिकलाई सार्वजनिक नेतृत्वमा शान्तिपूर्ण प्रभाव पार्न र मतदाताप्रति प्रतिनिधिलाई जवाफदेही बनाउन मद्दत गर्छ। गलत सूचना, धम्की, गैरकानुनी प्रलोभन, पहिचानका आधारमा वैमनस्य वा उम्मेदवारबारे कम जानकारीले निर्वाचनको महत्त्व कमजोर पार्न सक्छ। सावधानीपूर्वक दर्ता, निष्पक्ष तुलना, गोप्य मतदान र समस्याबारे कानुनअनुसार जानकारी दिनुले प्रक्रिया बलियो बनाउँछ।