مێژووی ئەڵمانیا

ئەڵمانیا بۆ ماوەیەکی درێژ دەوڵەتی نەتەوەیی یەکگرتوو نەبوو. لە ئیمپراتۆریی پیرۆزی ڕۆمانی، چەندین میرنشین، شار و ناوچەی ئایینی هەبوون کە هەر یەکەیان دەسەڵاتی خۆیان هەبوو. ڕیفۆرمە ئایینییەکە لە سەدەی شانزدەهەمدا ئایین، سیاسەت، پەروەردە و ژیانی ڕۆژانەی گۆڕی. دابەشبوون لەنێوان ناوچە کاتۆلیک و پرۆتستانتەکاندا جیاوازیی ناوچەیی بۆ ماوەیەکی درێژ بەجێهێشت. لە سەدەی نۆزدەهەمدا بزوتنەوە نەتەوەییەکان، پیشەسازی و شارەکان گەشەیان کرد. بە دامەزراندنی ئیمپراتۆریی ئەڵمانیا لە ساڵی 1871، دەوڵەتێکی نەتەوەییی ئەڵمانی لەژێر ڕابەرایەتیی پرۆسیا دروست بوو. جەنگی یەکەمی جیهانی توندوتیژی، نەداری و کۆتاییهێنان بە پاشایەتییەکانی لێکەوتەوە. کۆماری وایمار کە دوای ئەوە هات، یەکەم دیموکراسیی پارلەمانی بۆ هەموو ئەڵمانیا بوو، بەڵام بە کێشەی سیاسی و ئابووریی گەورەوە دەناڵاند. لە 1933دا نازییەکان دیکتاتۆرییان دامەزراند. ئەوان ملیۆنان کەسیان چەوساندەوە و کوشتیان، بە تایبەتی لە هۆلۆکۆستدا؛ جەنگێکی تاوانبارانەیان دەست پێکرد و پێکهاتە دیموکراتی و یاساییەکان وێران کرد. دوای جەنگی دووەمی جیهانی، ئەڵمانیا داگیرکرا و لە 1949دا دابەش کرا. لە ڕۆژئاوا کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا وەک دیموکراسییەکی پارلەمانی دامەزرا؛ لە ڕۆژهەڵاتیش کۆماری دیموکراتی ئەڵمانیا وەک دەوڵەتێکی سۆشیالیستی لەژێر ڕابەرایەتیی پارتیی دەسەڵاتدار دروست بوو. شۆڕشی ئاشتیخوازانە لە کۆماری دیموکراتی ئەڵمانیا و کەوتنی دیواری بەرلین ڕێگای یەکگرتنەوەیان کردەوە. لە 1990ەوە ئەڵمانیا دووبارە دەوڵەتێک بووە، بەڵام ئەزموون و کاریگەرییەکانی دابەشبوون تا ڕادەیەک بەردەوامن. ئەمڕۆ ئەڵمانیا خۆی بە دیموکراسییەکی فیدراڵی و بەشێک لە ئەورووپا دەزانێت. بیرەوەریی دیکتاتۆری، جەنگ و چەوساندنەوە کاریگەری لەسەر پەروەردەی سیاسی، کەلتووری بیرکردنەوە و پاراستنی شکۆی مرۆڤ هەیە. مێژوو تەنها لە ڕووداوە گەورە سیاسییەکاندا نادیارێت. بیناکان، پەیکەرەکان، چیرۆکی خێزان، نەریتە ناوچەییەکان و مۆزەخانەکان نیشان دەدەن خەڵک لە کاتە جیاوازەکاندا چۆن ژیاون.