በኢትዮጵያ ያለ የዕለት ተዕለት አካባቢ

በኢትዮጵያ የአካባቢ ጥራት የሚወሰነው ሰውዬው በሚኖርበት ቦታና አገልግሎቱን በሚያቀርበው ባለሥልጣን ወይም አቅራቢ ላይ ነው። የከተማ ልማትና መሠረተ ልማት ሚኒስቴር፣ የክልል ቢሮዎች፣ የከተማ አስተዳደሮችና የወረዳ ጽሕፈት ቤቶች የዕቅድና የአካባቢ አገልግሎቶችን ይመለከታሉ፤ ልዩ አካላት ደግሞ ውኃን፣ ኃይልን፣ አካባቢን መጠበቅን፣ ደንን፣ የአየር ሁኔታ ማስጠንቀቂያዎችንና የአደጋ አስተዳደርን ይይዛሉ። ስለዚህ ኢትዮጵያ አንድ ብሔራዊ የሰፈር-አካባቢ አገልግሎት ሳይሆን የተበታተነ ሥርዓት አላት። መደበኛ የቅሬታ ማቅረቢያ መንገዶችና የአገልግሎት ሽፋን እኩል አይደሉም፤ ለአካባቢያዊ ወይም የሰፈር ቅሬታዎች አንድ ወጥ ብሔራዊ የአገልግሎት ጊዜ ገደብ መኖሩ አልተለየም። መሠረተ ልማት የዕለት ተዕለት አካባቢ ዋና ክፍል ነው። ውኃ፣ ንጽህናና ንጽህና አጠባበቅ ብዙ ጊዜ WASH በሚል ይጠቃለላሉ። ኤሌክትሪክ ከብሔራዊ የኤሌክትሪክ አውታር፣ ከትንሽ የአካባቢ አውታር፣ ከግል የፀሐይ ኃይል አቅራቢ ወይም ከSolar Home System ሊመጣ ይችላል፤ አንዳንዴም ክፍያው በጊዜ ሂደት የሚከፈልበትን PAYG ዝግጅት ይጠቀማል። በጥር 2025 በግምት 65% የቤተሰብ አባወራዎች አንዳንድ የኤሌክትሪክ ተደራሽነት ነበራቸው፤ በግምት 29.3% በብሔራዊ አውታር፣ 35.7% ደግሞ በግል የፀሐይ ሥርዓቶች አማካይነት ነበር። ሌላ መለኪያ ለዜጎች 44% ያህሉ መሠረታዊ የኤሌክትሪክ አገልግሎት እንደነበራቸው ገልጿል፤ ለ2026 የብሔራዊ ተደራሽነት ደረጃ በግምት 55% እንደሚሆን ተገምቷል። የ2030 የኤሌክትሪክ ማዳረሻ እቅድ በግምት 75% እስከ 80% ዒላማ አድርጓል። የግንኙነት ክፍያዎች፣ ታሪፎች፣ የመሣሪያ ወጪዎችና የማስፋፊያ ጊዜዎች እንደ አካባቢውና ፕሮጀክቱ ይለያያሉ፤ አንድ ወጥ ብሔራዊ የግንኙነት አገልግሎት ጊዜ ገደብ መኖሩ አልተለየም። የውኃና ንጽህና ሁኔታዎችም በጣም ይለያያሉ። በ2022 የሕዝቡ በግምት 13% በደህንነት የሚተዳደር የመጠጥ ውኃ፣ 8% በደህንነት የሚተዳደር ንጽህና፣ 3% የቤት ውስጥ ቆሻሻ ውኃ በደህንነት የሚያክም አገልግሎት፣ 6% ደግሞ መሠረታዊ የእጅ መታጠቢያ መገልገያ ነበራቸው። ቤተሰብ በቧንቧ ግንኙነት፣ በሕዝብ ውኃ ቧንቧ፣ በአካባቢያዊ ምንጭ፣ በሻጭ ወይም በቦቴ ላይ ሊመሠረት ይችላል። የግንኙነት ክፍያዎች፣ ታሪፎች፣ ጥገናዎችና የጥበቃ ጊዜዎች በአካባቢው ይወሰናሉ ወይም በአቅራቢው ላይ ይመሠረታሉ። የውኃና ኢነርጂ ሚኒስቴር፣ የክልል ውኃ ቢሮዎችና የአካባቢ መገልገያ ድርጅቶች ወይም አቅራቢዎች ተገቢ የመገናኛ አካላት ናቸው፤ ሚኒስቴሩም የማጣቀሻ ቁጥርና የሁኔታ መረጃ ያለው የቅሬታ መንገድ አለው። የውጭ አየር ብክለትና የቤት ውስጥ ምግብ ማብሰያ ሁኔታዎች የአየር ጥራትን ይነካሉ። ዓመታዊ አማካይ የPM2.5 ክምችት በአንድ ኪዩቢክ ሜትር በግምት 22 ማይክሮግራም ነው፤ ይህም ከዓለም የጤና ድርጅት 5 ማይክሮግራም መመሪያ በግምት አራት እጥፍ ነው። ኢትዮጵያ የPM2.5 ሕጋዊ መስፈርቶች አሏት፤ በመላ አገሪቱ ስለ መስፈርቶቹ መከበር ያለው መረጃ ግን አሁንም በቂ አይደለም። በ2022 የሕዝቡ በግምት 93% ንጹህ የማብሰያ ነዳጅ ወይም ቴክኖሎጂ አልነበራቸውም፤ ንጹህ ነዳጆችም ከጠቅላላ የማብሰያ አጠቃቀም በግምት 7% ነበሩ። የነዳጅና የመሣሪያ ወጪዎች እንደ ገበያውና አካባቢው ይለያያሉ፤ በመላ አገሪቱ የሚተገበር የሽግግር ጊዜ ገደብ መኖሩ አልተለየም። አረንጓዴ ቦታ የሕዝብ ፓርኮችን፣ የከተማና የከተማ ዳርቻ ደኖችን፣ የተመለሱ የተበላሹ መሬቶችንና የወንዝ ዳርቻ የመከላከያ ቦታዎችን ያካትታል። እነዚህ ቦታዎች መዝናኛ፣ ጥላ፣ የአፈር መሸርሸር ቁጥጥርና ከጎርፍ ጥበቃ ሊያበረክቱ ይችላሉ፤ ተደራሽነታቸው፣ ጥገናቸውና የመግቢያ ሁኔታዎቻቸው ግን በአካባቢው ይወሰናሉ። የኢትዮጵያ የደን ልማት፣ የከተማ ልማትና መሠረተ ልማት ሚኒስቴር፣ እንዲሁም የክልል ወይም የከተማ ባለሥልጣናት በዛፍ ተከላ፣ በመሬት መመለስና በፓርክ ዕቅድ ሊሳተፉ ይችላሉ። የአረንጓዴ ቅርስ ተግባራት፣ የአየር ንብረት ለውጥ መላመድና የወንዝ ዳርቻ መልሶ ማቋቋም የከተማ መስፋፋት፣ ጎርፍ ወይም የመሬት መንሸራተት መሬትን ጫና በሚያደርጉበት ቦታ አስፈላጊ ናቸው። የአካባቢ ድምፅ በአካባቢ ድምፅና በኢንዱስትሪ ብክለት ደንቦች፣ በአካባቢ ባለሥልጣናትና በማዘጋጃ ቤት አካላት ይታያል። በመላ አገሪቱ የሚተገበር የመኖሪያ ድምፅ አገልግሎት ወይም አንድ ወጥ የቅሬታ መስፈርት መኖሩ አልተለየም። የኢንዱስትሪ ወይም ሌሎች የአካባቢ ቅሬታዎች እንደ ጉዳዩ ሁኔታ ለአካባቢ ጥበቃ ባለሥልጣን፣ ለክልል ወይም ለከተማ የአካባቢ ባለሥልጣናት፣ በማዘጋጃ ቤት መንገዶች ወይም በClean Ethiopia ፖርታል ሊቀርቡ ይችላሉ። አካላዊና አካባቢያዊ ደህንነት የጎርፍ፣ የመሬት መንሸራተት፣ ድርቅ፣ ከባድ የአየር ሁኔታና የከተማ እሳት አደጋዎችን ያካትታል። የኢትዮጵያ አደጋ ስጋት አስተዳደር ኮሚሽን፣ የኢትዮጵያ ሚቲዮሮሎጂ ኢንስቲትዩት፣ የውኃና ኢነርጂ ሚኒስቴርና የክልል፣ የዞንና የወረዳ ባለሥልጣናት ትንበያዎችን፣ ማስጠንቀቂያዎችን፣ የዝግጅት መረጃዎችንና የአካባቢ ምላሽን ያቀርባሉ። የOnline Flood Alert፣ Landslide Alert፣ Weather Warnings እና Woreda Disaster Risk Profiles ለዕቅድ ሊረዱ ይችላሉ፤ ሆኖም የአካባቢ ማሰራጨት አሁንም ያስፈልጋል፣ የማስጠንቀቂያ ቅድመ ጊዜም እንደ ክስተቱ ይለያያል። ፕሮጀክት የአካባቢና ማኅበራዊ ተጽዕኖ ግምገማ ሲያስፈልገው ሰዎች በግልጽ ሁኔታ መሳተፍ ይችላሉ፤ ይህም በተለምዶ ESIA ተብሎ ይጠራል። የአካባቢ ጥበቃ ባለሥልጣን፣ ብቃት ያላቸው የክልል ወይም የከተማ አካባቢ ኤጀንሲዎችና የፕሮጀክት አስፈጻሚዎች መረጃን ሊያሳውቁ፣ አስተያየት ሊሰበስቡና የማኅበረሰብ ምክክር ሊያካሂዱ ይችላሉ። በመመሪያ ቁጥር 1068/2025 ሥር የሚደረግ የሕዝብ ተሳትፎ በፕሮጀክትና በአካባቢ ላይ ይመሠረታል፤ ቋንቋ፣ የኢንተርኔት ተደራሽነትና የአካባቢ አቅም ተግባራዊ ተደራሽነትን ሊነኩ ይችላሉ። በየዕለቱ በሰፈር ውሳኔዎች የሚደረግ ተሳትፎ ከመደበኛው የESIA ተሳትፎ ይልቅ የተበታተነ ነው። አካባቢያዊ ሁኔታዎች በከተማ መስፋፋት፣ በመሠረተ ልማት өргөжих፣ በአየር ንብረት መለዋወጥ፣ በድርቅ፣ በጎርፍ፣ በመሬት መንሸራተት፣ በደን ጭፍጨፋ፣ በአረንጓዴ መመለስና በተሻሻሉ የቅድመ ማስጠንቀቂያ ሥርዓቶች እየተለወጡ ነው። የከተማ ዕቅዶች፣ የኤሌክትሪክ ማዳረሻ፣ የWASH ፕሮጀክቶችና የአካባቢ ግምገማዎች ሁኔታዎችን ሊያሻሽሉ ይችላሉ፤ የጊዜ ሰሌዳዎች፣ ወጪዎችና ኃላፊነቶች ግን እንደ ክልሉ፣ ከተማው፣ ወረዳው፣ አቅራቢው ወይም ፕሮጀክቱ ይወሰናሉ።