Izinhlobo zobugebengu eSwatini ziyahlukahluka ngendawo nangesimo. Izinto ezibikwayo ezibalulekile zihlanganisa ukweba, ukugqekeza ezindlini, ukukhwabanisa, ubugebengu bezentengiselwano, ubuqola be-inthanethi, udlame lwezocansi nolwasekhaya, ukuhlukunyezwa kwezingane nokwebiwa kwemfuyo, okuyinkinga ikakhulukazi ezindaweni zasemakhaya. Ukweba okuvamile, ukuqhwaga izinto emaphaketheni nokuphanga kungase kwenzeke emaphethelweni amadolobha, ikakhulukazi sekuhlwile. Ukuphanga kuhlonyiwe nokudunwa kwezimoto kwenzeka ngezikhathi ezithile futhi kungaholela ekubulaweni. Ingozi ingase inyuke ngaphambi kukaKhisimusi. Qaphela kakhulu sekuhlwile enkabeni yeMbabane neManzini, gcina imali, ubucwebe nezinye izinto zenani kungabonakali, futhi ungazami ukumelana nomphangi ohlomile. Imibhikisho, ukuphepha emgwaqweni nezingozi zemvelo kungokwezinye izindawo zokuphepha, ngaphandle kwalapho kuthinta ukusabela kobugebengu obuphuthumayo. Inkulumo Yesabelomali esemthethweni ka-2024/25 yabika ukwehla kwenani lobugebengu ngo-7% nokwehla kobugebengu obuhlelwe kusengaphambili ngo-14.5%, kanti iRoyal Eswatini Police Service yabeka umgomo wokunciphisa obunye u-3% ngokusebenzisa amaphoyisa asebenzisana nomphakathi. Lezi zibalo azinikezi uhlu oluphelele olusesidlangalaleni lobuningi bobugebengu ezweni. Akutholakalanga isikhungo sikazwelonke esisodwa esiphethe zonke izindaba zobugebengu. Isikhungo esisemthethweni esiyinhloko yi-REPS, imisebenzi yayo ihlanganisa ukugcina ukuthula komphakathi, ukuvimbela nokuthola ubugebengu, ukubopha abasolwa nokuqoqa ubufakazi. Ukusabela kokuqala komphakathi nokudluliselwa kungabandakanya neLuhlomble Lokukhalela, amaBandlancane, amaCommunity Police nezinhlangano zomphakathi noma ezingekho ngaphansi kukahulumeni, kodwa la malungiselelo avame ukungahlelekile futhi ukutholakala kwawo kungahluka. Shayela u-999 esimweni esiphuthumayo esidinga amaphoyisa ngokushesha. Inombolo yezimo eziphuthumayo yamahhala evamile ngu-112; izicishamlilo zisebenzisa u-933 kanti ama-ambulensi asebenzisa u-977. Ngesigameko esivamile esingeyona ingozi esheshayo, bika esiteshini esiseduze se-REPS. Izinombolo zeziteshi zendawo zishicilelwa nguHulumeni waseSwatini. Gcina izithombe, imiyalezo, izithombe-skrini, amarekhodi ezingcingo, amarekhodi okwenziwe ngemali nobunye ubufakazi, futhi ungashintshi noma ususe amafayela oqobo. Icala lobugebengu elijwayelekile lisuka embikweni liye ophenyweni lwe-REPS, bese liya kuMqondisi Wokushushisa Amacala (DPP) ukuze kushushiswe, futhi lapho kufanele khona liye eNkantolo Yomantshi noma eNkantolo Ephakeme. Alikho isikhathi esiqinisekisiwe sokuqeda icala lobugebengu. Izimali zenkantolo noma zerejista zingase zikhokhwe kwamanye amadokhumenti. I-Sexual Offences and Domestic Violence Act 2018 ihlanganisa ukudlwengula, ukulala nezihlobo, ukuhlaselwa ngokocansi, ukucupha, ukuxhashazwa kocansi ngenjongo yokwenza imali, ukuhlukunyezwa nokulolongwa kwezingane ngokocansi, ukuthengwa kwezingane nge-elekthronikhi, izithombe zocansi zezingane, ukuhlukunyezwa ngokocansi nodlame lwasekhaya. Ufakazi, umniningeli noma umuntu onezizathu ezizwakalayo zokusola ubugebengu bocansi obudingeka bubikwe kufanele abikele amaphoyisa noma esinye isakhiwo esifanele. Ukwephula umsebenzi wokubika kungaholela enhlawulweni efika ku-E1,000 noma ejele kuze kube izinyanga ezintathu. Ukuphoqa umuntu ukuba afihle noma ahoxise umbiko wobugebengu bocansi kungaholela enhlawulweni efika ku-E25,000, ejele kuze kube yiminyaka emihlanu, noma kokubili. I-Domestic Violence, Child Protection and Sexual Offences Unit iyindawo yamaphoyisa ekhethwayo yamacala odlame olubhekiswe kubulili namanye ahlobene nawo lapho ikhona. Amaphoyisa kufanele azise izisulu ngokwelulekwa nangosizo, kuhlanganise nemithi yokuvimbela ukutheleleka ngemva kokuchayeka (PEP), aphenye icala, asize ngokunakekelwa kwezempilo nendawo yokukhosela, anikeze ulwazi ngamalungelo futhi athathe izitatimende zezisulu noma zofakazi. Amaphoyisa angafaka isicelo seProtection Order. Ngaphandle kwamahora avamile, isicelo se-Interim Protection Order singathunyelwa ngocingo, ngefeksi noma ngomsakazo kuMantshi osesikhundleni. I-protection order isebenza kulo lonke iSwatini, futhi kunemikhawulo yokushicilela ubuwena besisulu. Alutholakalanga uhlu olusemthethweni olujwayelekile lwezimali zalezi zinsiza. Usizo lwezisulu lusahlukene futhi aluhlanganisiwe. UMnyango Wezenhlalakahle unikeza ukwelulekwa nesiqondiso nezinsiza zabantu abahlukunyeziwe nezingane. Isu likazwelonke lokusabela lihlanganisa abomthetho, ezempilo, izinsiza zomthetho, ezenhlalakahle, ukuvikelwa kwezingane nomphakathi, kanti ukunakekelwa kwezempilo, ukwesekwa kwengqondo nenhlalakahle nezindawo eziphephile kuyiphakheji elihlosiwe. Ukwandiswa kwezindawo zokukhosela kube kuhamba kancane, futhi ukufinyelela kuyahlukahluka ngendawo. I-Traumalink ibala inombolo yamahora angu-24 ethi +268 76060911. Akuzange kuqinisekiswe inombolo eyodwa kazwelonke yosizo lwezisulu. Ucwaningo lweViolence Against Children and Youth lwango-2022 lwathola ukuthi abantu abaneminyaka engu-13 kuya ku-24 bake babhekana nodlame empilweni yabo ngo-25.5% kwabesifazane nango-31.7% kwabesilisa; udlame lwezocansi olubikiwe lwalungu-8.1% kwabesifazane no-3.3% kwabesilisa, kanti udlame lomzimba lwalungu-10.5% kwabesifazane no-23.2% kwabesilisa. Ingane umuntu ongaphansi kweminyaka engu-18. Akutholakalanga inombolo kazwelonke yezingane eqinisekisiwe. Amacala ezingane angasebenzisa isitatimende noma ingxoxo eqoshwe ngevidiyo, umuntu osekelayo nezivikelo zofakazi abasengozini, kanti abashushisi bangadlulisela ingane ukuze ilungiselelwe ukuya enkantolo. I-Computer Crime and Cybercrime Act 2022 ihlanganisa ukungena noma ukulalela ngokungemthetho, ukuphazamisa idatha, ukukhwabanisa nokwenza amaphepha omgunyathi ngekhompyutha, ubuqola bokweba ulwazi, ukuhlukumeza nge-inthanethi, izithombe zocansi zezingane nobuphekula be-inthanethi. I-Eswatini Communications Commission (ESCCOM) isebenza njengeNational Cybersecurity Agency (NCA). I-National Cyber Security Incident Response Team (NCIRT) itholakala ku-+268 2406 7000 noma ku-info@ncsirt.org.sz. Bika isigameko sedijithali ku-REPS naseziphathimandleni zokuphepha kwe-inthanethi. Uma umuntu ezenza isisebenzi sebhange noma iphoyisa nge-WhatsApp, i-Google Meet noma ucingo lwe-inthanethi, xhumana nebhange ngokushesha ukuze uvikele i-akhawunti, ushintshe imininingwane yokungena, uqaphe okwenziwayo bese ugcina ubufakazi. Ngo-2023, amacala obugebengu be-inthanethi angaphezu kuka-330 abikwa ku-REPS, nokulahlekelwa okubikiwe okucishe kube u-E8.17 million; yimibiko eyi-10 kuphela eyasebenzisa ingosi ye-inthanethi. Abomthetho bangakhipha umyalelo wokugcina idatha ungashintshi kuze kube yizinsuku ezingu-28, inkantolo ingase iwandise. Imibiko ye-ESCCOM iphinde yaveza izikhala emandleni e-REPS okuphenya ngedijithali nokuphatha ubufakazi. Amayunithi akhethekile e-DPP aphatha ubugebengu obuvamile, ukulwa nenkohlakalo, ukukhwabanisa nobugebengu bamazwe ngamazwe, amacala odlame lwasekhaya nolocansi, ukubuyiselwa kwababaleki nokusizana kwezomthetho, ubugebengu obuhleliwe, ukwebiwa kwemfuyo, ubugebengu bezilwane zasendle nezitshalo, ukuthathwa kwempahla etholwe ngobugebengu, ubugebengu be-inthanethi nokuphepha kwayo, nezidakamizwa. Inkohlakalo esolwayo ingabikwa ku-Anti-Corruption Commission (ACC) ngeReport Centre hotline ethi 8003500. Imibiko ingaba ngegama noma ingadaluli umnikazi wayo. Amacala obugebengu obuhleliwe nawokubuyiselwa kwempahla angabandakanya i-REPS, i-DPP, i-ACC, i-Financial Intelligence Unit ne-Criminal Assets Recovery Committee. Isikhalo ngokuziphatha kwamaphoyisa singenziwa ngomlomo noma ngokubhala kuNational Commissioner. Uma kungekho mpendulo ngesikhathi esinengqondo, okhalazayo onganelisekile angaya kuKhomishana ofanele; isikhathi sezinsuku eziyi-14 esitholakala ku-Police Service Act sisebenza ezincomweni ezithile zeKhomishana, hhayi kuzo zonke izikhalo zomphakathi.
Ubugebengu eSwatini
Ubugebengu eSwatini buhlanganisa ukweba, ukugqekeza ezindlini, ukuphanga, ukukhwabanisa, ubuqola be-inthanethi, udlame lwezocansi nolwasekhaya, ukuhlukunyezwa kwezingane nokwebiwa kwemfuyo. Inkulumo Yesabelomali esemthethweni ka-2024/25 yabika ukwehla kobugebengu bonke ngo-7% nokwehla kobugebengu obuhlelwe kusengaphambili ngo-14.5%, nakuba kungatholakalanga uhlu oluphelele lukazwelonke olusesidlangalaleni lwezinhlobo zobugebengu. IRoyal Eswatini Police Service (REPS) iphendula ezimweni eziphuthumayo futhi yamukela imibiko yobugebengu obuvamile, kanti izisulu zingadinga nosizo lwezokwelapha, lwezenhlalakahle, lwezomthetho nolwezindawo zokukhosela.
Tip
Phatha ukuphepha ebugebengwini eSwatini njengohlelo lokusabela kunokuba kube yisinyathelo esisodwa sokuzivikela. Lungisa izinombolo zezimo eziphuthumayo nezinqubo zokugcina ubufakazi kusenesikhathi, sebenzisa indlela yokubika efanele isimo, futhi ungabeki ukuphepha komuntu engozini ngenxa yempahla noma ngokuzama ukubhekana nomenzi wobubi.

