Abantu e-Eswatini bavame ukujwayelana ngemidlalo nokuzilibazisa, ubuciko namasiko, imisebenzi yentsha, izimakethe, imikhosi, uhambo lokuqwala izintaba, amaqembu okufunda noma okufunda amakhono, izingxoxo zomphakathi, izikole nezindawo zokusebenza. Izindawo ezingasetshenziswa ukuhlangana zihlanganisa i-Mavuso Trade Centre eManzini, i-House on Fire ne-Malandela, i-Mantenga Lifestyle & Craft Centre, i-Ezulwini Farmer's Market, i-Malkerns Country Market, i-Sibebe Rock kanye nezindawo zaseMlilwane naseMlawula. Ezokuvakasha zomphakathi, imisebenzi yezandla yasendaweni nezinhlelo zamasiko nazo zingadala ukuxhumana kwesikhashana ngaphandle kokudinga ubudlelwano obuqhubekayo. I-Eswatini Tourism Authority, eyaziwa nge-ETA, ishicilela ikhalenda lemicimbi elingahlungwa, elihlanganisa imicimbi yesintu neyesimanje, uhambo lokuqwala izintaba, imidlalo, umculo, ubuciko, ukudla, izimakethe, amahhotela nezindawo zokudlela. Ukufinyelela, ukubhukha, ezokuthutha namanani kuncike kumhleli nasendaweni. Ngokwesibonelo, ikhalenda le-ETA libonisa ukuthi ukungena e-Malkerns Country Market kumahhala mhla ziyi-7 kuLwezi 2026, kodwa imininingwane yomcimbi yamanje kufanele iqinisekiswe ngaphambi kohambo ngoba izinsuku, izimo zokungena nezindlela zokuthutha zingashintsha. Imicimbi yesintu inganikeza amathuba okuxhumana nomphakathi, kodwa ayizona izindawo zokuqomisana noma zokuhlanganisa abantu. I-Umhlanga ivame ukuba ngoNcwaba noma ngoMandulo, i-Incwala ngoZibandlela noma ngoMasingana, kanti i-Marula iphakathi kukaNhlolanja noNdasa; ezinye izinsuku zincika ekubalweni kwenyanga noma zimenyezelwa sekusele isikhathi esincane. Izivakashi zingabuka lapho kuvunyelwe khona, kodwa amasiko omcimbi awasusi imingcele yomuntu siqu noma imiyalelo yendawo. Landela umninikhaya noma umhleli, cela imvume ngaphambi kokuthatha izithombe noma ukuqala ukuxhumana, futhi ungaqali ukuxhumana ngesikhathi semicimbi engcwele. IsiNgisi nesiSwati yizilimi ezisemthethweni. Iziphathimandla zendawo nezakhiwo zomphakathi zingaba nomthelela ekuhlelweni kwemisebenzi yamasiko neyomphakathi. I-Ministry of Sports, Culture and Youth Affairs, noma i-MoSCYA, isekela ukubamba iqhaza kwemidlalo nokusebenza kwentsha. Uphiko lwe-Youth Affairs lusebenza ngezikhungo ze-Tinkhundla ezingama-59, ezihlinzeka ngezinsiza zentsha nezomphakathi ezisatshalaliswe ezindaweni. I-Community Development ingasiza ekuhlanganiseni abantu, ekuhleleni amaqembu, ekulungiseni imithethosisekelo, ekusekeleni amakhono, emisebenzini yomsakazo nasekusekeleni amaphrojekthi. Lezi zinsiza zingaxhumanisa abantu ngomsebenzi abawuthandayo, kodwa azihlinzeki ngohlelo lokuhlanganisa abantu obajwayelene nabo. Ukuxhumana okuvamile akudingi inqubo yokubhalisa ebhaliwe. Umsebenzi ohleliwe ungadinga ukubamba iqhaza ngeklabhu, isikole, indawo yokusebenza, umhlinzeki noma umhleli womcimbi. Iphrojekthi yomphakathi esemthethweni ihlukile: i-Eswatini Organized Group ebhalisiwe ingase idinge okungenani amalungu ayi-10, isincomo se-Umphakatsi futhi, kuye ngohlelo, izimo zobuzwe noma zeminyaka yobudala. I-Umphakatsi iyindawo yobukhosi bendawo engaphansi kwenkosi, i-Inkhundla iyisifunda sendawo, kanti i-Bucopho imele ubukhosi ezingeni le-Inkhundla. Lezi zakhiwo zibalulekile kumaphrojekthi omphakathi, hhayi ezingxoxweni ezijwayelekile noma emihlanganweni engahleliwe. Ukuxhumana ngedijithali kubaluleke kakhulu. I-Eswatini Communications Commission, noma i-ESCCOM, yabika ukubhaliswa kwamaselula okungu-1,576,465, ukuxhumana kwe-broadband okungu-1,473,487 nokuxhumana kwama-smartphone okungu-963,990 ngo-2024. Ukufinyelela kumaselula kwabikwa kungu-133%, i-4G ifinyelela ku-81.9% wendawo yezwe naku-94.7% wabantu; i-5G yayisesigabeni sokuhlolwa. Idatha yethrafikhi ye-MTN kusukela ngoNhlangulana kuya kuZibandlela 2023 yabonisa ukuthi izinkundla zokuxhumana zazingu-41.58% wethrafikhi, ikakhulukazi i-TikTok, Facebook, WhatsApp ne-Instagram. Lezi zibalo azisho ukuthi wonke umuntu unokufinyelela okuthembekile noma uyakwazi ukukhokhela ukuxhumana okuqhubekayo. Izibonelo zamanani ze-ESCCOM zango-2024 zazihlanganisa u-1.2 GB kwa-MTN ngo-E99 no-1.5 GB kwa-Eswatini Mobile ngo-E100. Idatha engaphandle kwephakheji yabhalwa ngo-E0.49 nge-MB kwa-MTN nango-E0.25 nge-MB kwa-Eswatini Mobile. Hlola intela yamanje ngaphambi kokuthembela kulezi zibonelo. Uma umhlinzeki engaxazululi isikhalazo sezokuxhumana ngocingo, singadluliselwa ku-ESCCOM. I-Data Protection Act iyasebenza lapho ukuxhumana kuhilela ulwazi lomuntu siqu. Imihlahlandlela kahulumeni yezinkundla zokuxhumana iyakwenqabela ukukhuluma ngenzondo, ukucwasa, ukuhlukumeza, ukuhlukumeza nge-inthanethi, izinsongo, ukugqugquzela udlame, ukwehlisa isithunzi, ulwazi olungelona iqiniso, ugaxekile nokuqukethwe kwezocansi noma okuyizithombe ezibucayi ezinkundleni zikahulumeni. I-Computer Crime and Cybercrime Act 2022 nayo ikhuluma ngamacala enziwa ngezinhlelo zamakhompyutha noma amanethiwekhi kagesi. Cela imvume ecacile ngaphambi kokushaya ucingo, ukuhlangana, ukuthatha isithombe, ukuthinta umuntu noma ukwabelana ngenombolo yocingo. Thatha ukwenqaba, ukuthula noma impendulo ebambezelekile njengesizathu sokuyeka, hhayi isimemo sokuqhubeka. Gwema ukuthumela imiyalezo kaningi, izinto zocansi ezingacelwanga nokucindezela umuntu ukuba anikeze imali, ezokuthutha, indawo yokuhlala noma ikheli lakhe langasese. Hlela umhlangano wokuqala emini endaweni yomphakathi, uzihlelele indlela yakho yokubuyela ekhaya futhi utshele umuntu omethembayo ukuthi ukuphi. Izingane akufanele zenziwe izisulu zocansi. I-Sexual Offences and Domestic Violence Act 2018 ibeka iminyaka yemvume kwezocansi ku-18 futhi yenza ukuhlukumeza nokunukubeza ngokocansi kube ubugebengu. Kuye ngokuziphatha, izinhlinzeko zodlame lwasekhaya zingahlanganisa ukuhlukumeza, ukucupha, ukusabisa, ukulawula noma ukuziphatha okuhlukumezayo nokungena endaweni yokuhlala yomunye ngaphandle kwemvume. Uma umhlangano uba yingozi, iya endaweni yomphakathi bese uthinta i-Royal Eswatini Police Service ku-999. Abacishi-mlilo nezimo zezingozi batholakala ku-933, Amasosha ku-990, kanti i-Assist iku-911; i-Trauma Link itholakala ku-76060911. Izikhungo ze-One Stop e-Mbabane Government Hospital, e-Raleigh Fitkin Memorial Hospital eManzini nase-Lubombo Referral Hospital eSiteki zingahlinzeka ngosizo lokuqala ngokwengqondo, ukuvimbela ukutheleleka ngemva kokuchayeka, ukwelashwa kwezifo ezithathelwana ngocansi, ukuvimbela ukukhulelwa, ukuhlolwa kobufakazi, nokudluliselwa ezinsizeni zezempilo noma zezobulungisa. UMthethosisekelo uhlinzekela ukulingana nokungabandlululwa, nakuba ukungabikwa kwamacala nezithiyo zamasiko noma zobukhokho zingathinta ukufinyelela ekuvikelweni. Umuntu omethembayo wendawo noma inhlangano yomphakathi ingasiza, kodwa izinsiza zamaphoyisa nezempilo eziphuthumayo kufanele zisetshenziswe uma kunengozi noma ukulimala okuseduze.
Abantu obajwayele e-Eswatini
Abantu obajwayele e-Eswatini ngabantu oxhumana nabo okungakajuli, okusha noma okuvela esimweni esithile, okungakabi nobude besikhathi nokuzibophezela okufanayo nobungane obuseduze noma ubudlelwano bothando. Akukho sigaba sikahulumeni esibhaliwe noma inkundla ekhethekile yokuhlanganisa abantu; ukuxhumana kuvame ukukhula ngokungahleliwe ngemidlalo, imisebenzi yamasiko, izinhlelo zentsha, izimakethe, imikhosi, izifundo noma umsebenzi. Imiyalezo yedijithali isetshenziswa kakhulu, kodwa ukufinyelela nezindleko kuyahlukahluka ngenethiwekhi nangohlelo lwedatha. Imvume, ukuhlonipha isiko nokuphepha komuntu kunquma ukuthi ukuxhumana kufanele kuqhubeke yini.
Tip
Uma ufuna ukuxhumana okungenalo ingcindezi e-Eswatini, khetha umsebenzi womphakathi onomhleli ocacile; khetha imidlalo, amasiko, imisebenzi yentsha noma amaqembu okufunda lapho intshisekelo efanayo ingenza ukuxhumana okuphindaphindiwe kube ngokwemvelo. Thatha imiyalezo yedijithali njengesiqalo sokuxhumana, hhayi ubufakazi bokwethembana, futhi uqinisekise ukuthi yonke imihlangano isekelwe emvumeni, isendaweni yomphakathi futhi kulula ukuyishiya. Ungaphambanisi ukubamba iqhaza emcimbini wesintu noma kuphrojekthi yomphakathi nemvume yokuxhumana nomuntu siqu.

