Europa runakuna chayamunankumanta unay pacha, kunan Chile sutiyuq allpapi achka rikch'akuy ayllukuna kawsarqaku. Paykunaqa tarpuy, challway, rantikuy, kamachiy, espiritu yuyaykuna, hinaspa sapa suyupa kawsayninman hina kawsaykunata wiñachirqaku. España runakuna chaskiy qallariyqa chunka suqtayuq pachapi karqa, ichaqa mana tukuy allpapi huklla kamachiyta apamurqachu. Mapuche runakuna (Mapuche)pa sayakuyninqa ancha importante karqa, chayrayku uray suyu fronteraqa unay makanakuy, tupanakuy, rimanakuy ima kaqmi karqa. Colonial kawsayqa España kamachiy, Iglesia católica, allpa hap'iy, llamk'ay, hinaspa runakunapa jerarquía ukhupi rakisqa karqa. Indígena, Europa, África, chaymanta chaqru ayllukuna kay kawsaypa parte karqaku, ichaqa atiyninqa mana kuskachu rakisqa karqa. Independenciapa ruwayninqa chunka isqunniyuq pacha qallariypi política tupanakuywan, maqanakuywan purirqan. Independenciaqa kamachikuq república hukta paqarichirqan, chaymanta institución, autoridad, ciudadanía, regional atiyniyuq kay ima hawapi tupanakuykuna rikurirqan. Chunka isqunniyuq pachapi Estadoqa allpanta, kamachiynintapas hatunyachirqan. Makanakuy, tiyachiy, qullqi wiñay, hinaspa ejército ruwaykuna wasi suyukunata, indígena allpakunatapas llakichirqaku; chaymanta pachaqa kunankama sensibilidadniyuqmi kachkan. Minas, tarpuy, puertokuna, rantikuy ima qullqi wiñayta ruwarkurqa. Llamk'aqkuna, warmikuna, yachaqkuna, chakra ayllukuna, política movimiento-kunaqa aswan hatun derecho, representación, yachachiy, hinaspa runakunapa harkayninta mañakurqaku. Política rakikuy, crisis ima 1973 watapi militar golpe manaraq rikurirqan. Chaymanta hamuq dictaduraqa instituciónkunata, qullqi ruwayta tikrarqan, chaywan kuska hatun runa-derecho p'akikuykunata ruwarqun, kaykunapi qatiy, wisq'ay, ñak'ariy, wañuchiy, chinkachiy ima kachkan. Chileqa 1990 watapi democracia kamachiykunaqman kutirqan. Chaymanta pacha public kawsaypi instituciónkunapa continuidadnin, reforma, social movimiento-kuna, mana igualdadmanta tupanakuykuna, hinaspa cheqap, yuyariy, justicia, constitucional ordenwan llamk'aykuna kachkan. Chilepa ñawpa kawsayninqa rikch'akuy yuyaykunamanta hamut'asqa. Allin yachaypaq indígena kawsayta, regional rikch'akuyta, sapa runapa kawsayninta, hinaspa qillqasqa ruwaykunata ayllu yuyariymanta rakiyta qhawarina.
Ñawpa kawsay Chilepi
Chilepa ñawpa kawsayninqa kunan suyuta paqarichisqamanta aswan ñawpaqmanmi chayan. Ñawpa ayllukuna, España runakuna chayamuy, independencia, suyu tikraykuna, runakunapa tupanakuy, dictadura, democracia ima Chileta ruwarkurqa. Kay hatun pachakunata yachayqa kunan kawsaypa kikinchayninkunata, rimanakuykunatapas hamut'achiwanchik.
Tip
Chilepa ruwaykunata mana sapanka sutita, wata-ta yuyarispaqa, huk timelinewan tupachiy. Dictadura, runa-derecho p'akikuy, allpa tupanakuy, indígena allpa chinkachiy ima hawapi sumaqta rimay, imaraykuchus kaykunam kawsariq ayllukunapa kawsayninwan tupanman. Museo, memorial, imaymana ruwasqa, runakunapa willakuyninkuna yachayta aswan hatunyachiyta atinku, ichaqa imayna contexto-nin kachkan chayta qhawarispa.