វិជ្ជាជីវៈនៅកម្ពុជា

ការចាត់ថ្នាក់មុខរបរកម្ពុជាប្រើពាក្យក្នុងស្រុកដូចជា មុខរបរ សម្រាប់ occupation, ជំនាញ សម្រាប់ skill និង វិជ្ជាជីវៈ សម្រាប់ profession។ ចំណាត់ថ្នាក់មុខរបរស្តង់ដារកម្ពុជា (Cambodia Standard Classification of Occupations, CSCO) អនុវត្តតាមរចនាសម្ព័ន្ធ ISCO អន្តរជាតិ និងបែងចែកការងារជា៖ អ្នកគ្រប់គ្រង; អ្នកជំនាញ; អ្នកបច្ចេកទេស និងអ្នកជំនាញរង; បុគ្គលិកជំនួយការស្មៀន; បុគ្គលិកសេវាកម្ម និងលក់; កម្មករជំនាញផ្នែកកសិកម្ម ព្រៃឈើ និងនេសាទ; កម្មករសិប្បកម្ម និងមុខរបរពាក់ព័ន្ធ; ប្រតិបត្តិករ និងអ្នកដំឡើងរោងចក្រ និងម៉ាស៊ីន; មុខរបរមូលដ្ឋាន; និងមុខរបរកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ។ ក្របខណ្ឌគុណវុឌ្ឍិកម្ពុជា (Cambodia Qualifications Framework, CQF) ភ្ជាប់កម្រិតមុខរបរទូលំទូលាយទៅនឹងគុណវុឌ្ឍិ ប៉ុន្តែមិនផ្តល់សិទ្ធិអនុវត្តវិជ្ជាជីវៈជាក់លាក់ដោយស្វ័យប្រវត្តិទេ។ ការស្ទង់មតិកម្លាំងពលកម្មកម្ពុជាឆ្នាំ 2019 បានកត់ត្រាសមាមាត្រធំបំផុតក្នុងការងារជំនាញកសិកម្ម ព្រៃឈើ និងនេសាទ 28.7%, សិប្បកម្ម និងមុខរបរពាក់ព័ន្ធ 22.9% និងសេវាកម្ម និងលក់ 21.4%។ សមាមាត្រផ្សេងទៀតដែលបានកត់ត្រារួមមាន មុខរបរមូលដ្ឋាន 9.9%, ប្រតិបត្តិករ និងអ្នកដំឡើងរោងចក្រ និងម៉ាស៊ីន 5%, អ្នកជំនាញ 4.2%, អ្នកបច្ចេកទេស 3.7%, អ្នកគ្រប់គ្រង 1.6%, បុគ្គលិកជំនួយការស្មៀន 1.6% និងមុខរបរកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ 1%។ ចង្កោមមុខរបរដែលមានវត្តមានខ្លាំងក្នុងស្រុករួមមាន កសិកម្ម និងនេសាទ ការផលិតសម្លៀកបំពាក់ ស្បែកជើង និងទំនិញធ្វើដំណើរ សំណង់ កន្លែងស្នាក់នៅ និងភោជនីយដ្ឋាន ដឹកជញ្ជូន និងស្តុកទុក អប់រំ ហិរញ្ញវត្ថុ និងធានារ៉ាប់រង សុខភាពមនុស្ស បច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មាន និងទំនាក់ទំនង អាហារ និងភេសជ្ជៈ ការងាររថយន្ត និងអេឡិចត្រូនិក។ មនុស្សចូលមុខរបរតាមរយៈការអប់រំនៅសាលា ឬសាកលវិទ្យាល័យ ការអប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាលបច្ចេកទេស និងវិជ្ជាជីវៈ (TVET) ការបណ្តុះបណ្តាលឯកជន ឬសាធារណៈ ការហាត់រៀនការងារ កម្មសិក្សា និងការរៀននៅកន្លែងធ្វើការ។ ការវាយតម្លៃផ្អែកលើសមត្ថភាព និងតេស្តជំនាញអាចបង្ហាញសមត្ថភាពអនុវត្តជាក់ស្តែង។ ការទទួលស្គាល់ការរៀនសូត្រពីមុន (Recognition of Prior Learning) និងការទទួលស្គាល់សមត្ថភាព (Recognition of Competency) ដែលគេនិយមហៅកាត់ថា RPL និង RCC អាចវាយតម្លៃជំនាញដែលបានទទួលពីការរៀនផ្លូវការ មិនផ្លូវការ ឬក្រៅផ្លូវការ។ ទីភ្នាក់ងារជាតិមុខរបរ និងការងារ (National Employment Agency, NEA) ផ្តល់ព័ត៌មានការងារ ការណែនាំអាជីព ការស្វែងយល់ពីអាជីព ពិព័រណ៍ការងារ និងវិបផតថលការងារតាមអនឡាញ។ ការបញ្ចប់វគ្គបណ្តុះបណ្តាល ឬការទទួលបានគុណវុឌ្ឍិមិនធានាការមានការងារធ្វើដោយខ្លួនឯងទេ។ ការរំពឹងទុកលើគុណវុឌ្ឍិខុសគ្នាតាមកម្រិតមុខរបរ។ អ្នកគ្រប់គ្រង វិស្វករ និងអ្នកជំនាញផ្សេងទៀត ជាទូទៅត្រូវការបរិញ្ញាបត្រ ឬកម្រិតខ្ពស់ជាងនេះ។ អ្នកបច្ចេកទេស និងអ្នកជំនាញរង ជាទូទៅប្រើសញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់ ឬសញ្ញាបត្ររង។ មុខរបរស្មៀន សេវាកម្ម និងលក់ ក៏អាចប្រើការត្រៀមខ្លួនកម្រិតសញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់ ឬសញ្ញាបត្ររងដែរ។ កម្មករជំនាញកម្រិតខ្ពស់ ប្រតិបត្តិករ និងអ្នកដំឡើង ជារឿយៗចូលធ្វើការដោយមានវិញ្ញាបនបត្របច្ចេកទេស ឬវិជ្ជាជីវៈ ខណៈកម្មករជំនាញ អ្នកជួញដូរខ្នាតតូច និងកម្មករកសិកម្ម អាចប្រើវិញ្ញាបនបត្រវិជ្ជាជីវៈ។ មុខរបរមូលដ្ឋានជាទូទៅទាក់ទងនឹងការអប់រំមូលដ្ឋាន ទោះបីនិយោជកជាក់ស្តែងអាចកំណត់លក្ខខណ្ឌបន្ថែមក៏ដោយ។ កម្ពុជាមិនមានអាជ្ញាបណ្ណជាតិទោលដែលគ្របដណ្តប់គ្រប់មុខរបរទេ។ អ្នកប្រកបវិជ្ជាជីវៈសុខាភិបាលជាទូទៅត្រូវមានសញ្ញាបត្រដែលក្រសួងសុខាភិបាលទទួលស្គាល់ ការចុះបញ្ជី និងអាជ្ញាបណ្ណតាមរយៈក្រុមប្រឹក្សាវិជ្ជាជីវៈសុខាភិបាលដែលពាក់ព័ន្ធ។ គ្រូពេទ្យក៏ត្រូវការចុះបញ្ជីក្រុមប្រឹក្សាវេជ្ជសាស្ត្រ ដែលភ្ជាប់នឹងទីកន្លែងប្រកបវិជ្ជាជីវៈ។ វិស្វករចុះបញ្ជីនៅក្រុមប្រឹក្សាវិស្វករកម្ពុជា។ មេធាវីត្រូវការសមាជិកភាព និងការអនុម័តតាមរយៈគណៈមេធាវីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ គណនេយ្យករ និងសវនករប្រើអាជ្ញាបណ្ណអេឡិចត្រូនិក ACAR (ACAR E-License)។ អ្នកជំនាញទេសចរណ៍អាចត្រូវការវិញ្ញាបនបត្រ CTPRS ដែលក្រសួងទេសចរណ៍ទទួលស្គាល់។ ស្តង់ដារគ្រូបង្រៀន និងការអភិវឌ្ឍវិជ្ជាជីវៈជាបន្ត ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា។ មុខរបរសិប្បកម្ម សេវាកម្ម កសិកម្ម និងក្រៅប្រព័ន្ធជាច្រើន មិនមានអាជ្ញាបណ្ណផ្ទាល់ខ្លួនឯកសណ្ឋានតែមួយទេ។ លក្ខខណ្ឌការងារត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយច្បាប់ការងារ ក្នុងវិសាលភាពដែលច្បាប់អនុវត្ត។ ជាទូទៅ ដែនកំណត់ម៉ោងធ្វើការធម្មតាគឺ 8 ម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃ និង 48 ម៉ោងក្នុងមួយសប្តាហ៍ ព្រមទាំងការសម្រាកប្រចាំសប្តាហ៍ និងការការពារពាក់ព័ន្ធនឹងកិច្ចសន្យា ប្រាក់ឈ្នួល ម៉ោងធ្វើការ និងសុវត្ថិភាព និងសុខភាពការងារ។ អធិការការងារ អធិការពេទ្យការងារ និងអ្នកជំនាញសុវត្ថិភាពត្រួតពិនិត្យលក្ខខណ្ឌពាក់ព័ន្ធ។ សិទ្ធិផ្លូវការ និងការការពារសង្គមពឹងផ្អែកខ្លាំងលើស្ថានភាពការងារ និងការចុះបញ្ជី។ និយោជក និងកម្មករក៏មានកាតព្វកិច្ចទាក់ទងនឹងលក្ខខណ្ឌការងារដែលមានសុវត្ថិភាព ការណែនាំសុវត្ថិភាព ការរាយការណ៍ និងការត្រួតពិនិត្យផងដែរ; វិជ្ជាជីវៈដែលមានការគ្រប់គ្រងបន្ថែមកាតព្វកិច្ចសីលធម៌វិជ្ជាជីវៈ និងសមត្ថភាពជាបន្ត។ ការអភិវឌ្ឍអាជីពជាញឹកញាប់ឆ្លងកាត់ពីជំនួយការ ឬប្រតិបត្តិករ ទៅជាកម្មករជំនាញ ឬអ្នកបច្ចេកទេស រួចទៅជាអ្នកត្រួតពិនិត្យ ឬអ្នកគ្រប់គ្រង។ ឧទាហរណ៍មាន ប្រតិបត្តិករម៉ាស៊ីនឡើងទៅជាអ្នកត្រួតពិនិត្យខ្សែផលិតកម្ម និងប្រធានប្រតិបត្តិករម៉ាស៊ីន; បុគ្គលិក ICT ឡើងទៅជាអ្នកដំឡើង ឬជួសជុល ICT រួចទៅជានាយក IT; ឬជាងរថយន្តឡើងទៅជាអ្នកត្រួតពិនិត្យការដំឡើង ឬជួសជុល ហើយបន្ទាប់មកទៅជាអ្នកប្រឹក្សា ឬអ្នកគ្រប់គ្រងផ្នែករថយន្ត។ ក្រសួងការងារ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈព្យាករថានឹងមានការងារថ្មីប្រហែល 445,000 កន្លែង រួមទាំងប្រហែល 272,442 កន្លែងសម្រាប់កម្មករជំនាញ ប្រតិបត្តិករ និងអ្នកដំឡើង និងប្រហែល 30,000 កន្លែងសម្រាប់អ្នកគ្រប់គ្រង វិស្វករ និងអ្នកបច្ចេកទេស។ នេះជាការព្យាករទីផ្សារការងារ មិនមែនជាការធានាការមានការងារធ្វើ ឬការអនុញ្ញាតឱ្យប្រកបវិជ្ជាជីវៈទេ។ វិទ្យាសាស្ត្រទិន្នន័យ និងបញ្ញាសិប្បនិម្មិតបង្កើតអត្ថបទ បច្ចេកវិទ្យាឌីជីថល ការងាររថយន្ត អេឡិចត្រូនិក និងស្វ័យប្រវត្តិកម្ម ស្ថិតក្នុងចំណោមវិស័យដែលបានលើកឡើងថាមានទិសដៅទៅអនាគត។