Biashara nchini Burundi

Mtu anayekusudia kufanya shughuli za biashara kwa kudumu nchini Burundi anapaswa kwanza kuamua jina, shughuli na aina ya kisheria inayofaa. Shughuli ya mtu mmoja inaweza kuendeshwa kama personne physique (mfanyabiashara binafsi). Société (kampuni) ni kampuni chini ya sheria ya biashara ya OHADA; aina zinazowezekana ni SNC, SCS, SARL, SA, SAS na GIE. Ushirika ni aina tofauti ya kisheria na husajiliwa na ANAPROSC. Hadhi ya entreprenant (mjasiriamali anayetangaza shughuli) huruhusu kutangaza shughuli chini ya mfumo wa kikanda wa sheria za biashara bila kuingizwa katika Daftari la Biashara na Dhamana za Mali Binafsi (RCCM), lakini haiondoi moja kwa moja wajibu mwingine wa kiutawala au wa kodi. Wakala ni kituo kikuu cha mawasiliano kwa uanzishaji. Maombi huanza kwa anwani halali ya barua pepe na akaunti ya EasyBusiness.bi au investburundi.bi. Kisha jina hukaguliwa ili kuthibitisha upatikanaji, fomu hujazwa, na katiba ya kampuni husainiwa, kuchanganuliwa na kuwasilishwa kwa wakala. Nyaraka za kawaida ni pamoja na uthibitisho wa malipo, vitambulisho au pasipoti za washiriki, katiba iliyosainiwa na, kutegemea kesi, ushahidi mwingine. Baada ya uthibitisho kwa barua pepe, wakala hutoa cheti cha usajili wa biashara (Certificat d'immatriculation) chenye NIF na RC. RCCM ni daftari la biashara linalotegemea OHADA; NIF ni nambari ya utambulisho wa kodi. Mfanyabiashara binafsi lazima awe na angalau miaka 18. Vizuizi vinaweza kujumuisha wafanyabiashara wa kuzunguka, watu wasiokuwa na uwezo wa kulipa madeni ambao hawajarejeshewa hadhi yao, na watu wenye hukumu ya mwisho kwa ufilisi. Uwekezaji wa kigeni na wa Burundi kwa ujumla hufuata taratibu zilezile rasmi za uanzishaji, ingawa kanuni maalumu za sekta zinaweza pia kutumika. Wanaofanya kazi katika uchimbaji madini, machimbo, huduma za afya, pombe, mauzo ya nje au huduma za kifedha zinazodhibitiwa wanaweza kuhitaji leseni au kibali maalumu kabla ya kuanza. Orodha ya sasa ya ada za EasyBusiness inaonyesha FBU 100,000 kwa kusajili mfanyabiashara binafsi na FBU 200,000 kwa kusajili taasisi ya kisheria. Mabadiliko hugharimu FBU 50,000 kila moja. Huduma za mthibitishaji, leseni, vibali, eneo la biashara na utunzaji wa hesabu ni gharama za ziada. Nyaraka za zamani za wakala zinaonyesha viwango vya chini; kwa hiyo tumia ada za sasa kwenye tovuti unapolipa. Vyanzo vilivyokaguliwa havijachapisha muda rasmi wa kawaida wa kushughulikia maombi. Uthibitisho kwa barua pepe na taratibu za kielektroniki vinaweza kurahisisha uwasilishaji, ilhali nyaraka za ziada za sekta zinaweza kuongeza muda. Kwa uwekezaji unaostahili, wakala anaweza kutoa Cheti cha Ustahiki wa Uwekezaji (Certificat d'Eligibilité) (CE) chini ya Sheria ya Uwekezaji ya 2021. Mahitaji yanaweza kujumuisha mpango wa biashara, cheti cha ufuataji wa masharti ya mazingira, leseni ya uendeshaji, mpango wa wafanyakazi na malipo ya mishahara, mipango ya jengo au kibali cha ujenzi, na ada ya faili isiyorejeshwa. Wawekezaji wanaotambuliwa lazima watekeleze mpango wa uwekezaji, wawasilishe muhtasari wa uwekezaji wa kila mwaka na hesabu zao, na kutuma nakala kwa wakala ndani ya miezi mitatu baada ya mwisho wa mwaka wa fedha. Usajili wa kodi na marejesho ya kodi bado yanahitajika hata kama kuna msamaha wa baadhi ya tozo. Utekelezaji wa chini ni asilimia 20 ya uwekezaji uliopangwa ndani ya mwaka wa kwanza, au asilimia 10 katika baadhi ya sekta; mali zilizoungwa mkono lazima zitumike kwa madhumuni husika kwa angalau miaka mitano. Baada ya kuanza shughuli, mamlaka ya mapato inahitaji usajili ndani ya siku 15. Mauzo lazima yawekwe kwenye ankara kwa muundo unaotakiwa na mamlaka. Mfumo wa e-KORI husaidia katika mafaili ya kodi, marejesho, malipo na vyeti. Viwango hutegemea muda: kuanzia mwaka wa fedha 2026/27, mauzo yanayotozwa kodi ya angalau BIF 25,000,000 ambayo yalikuwa tayari yamefikiwa mwaka 2025 yatatozwa VAT kwenye ankara kuanzia tarehe 1 Julai 2026; marejesho na malipo hufanywa kila mwezi kufikia tarehe 15 ya mwezi unaofuata. Kwa watu binafsi walio na mauzo yasiyozidi BIF 25,000,000 katika mwaka wa fedha 2025/26, taarifa ya ukweli inasema marejesho ya kodi ya mapato huwasilishwa kila robo mwaka na ni asilimia 1 ya mauzo ya robo hiyo. Kanuni hizi za kodi zinapaswa kukaguliwa tena kila kanuni mpya ya mwaka wa fedha inapopitishwa. Biashara lazima zihifadhi orodha ya hesabu ya mwaka, mizania, taarifa ya faida na hasara na maelezo. Mkutano unaoidhinisha hesabu za mwaka lazima ufanyike kabla au ndani ya miezi mitatu baada ya mwisho wa mwaka wa fedha. Akiba ya kisheria hupokea asilimia 5 ya faida halisi hadi ifikie asilimia 10 ya mtaji. Wafanyakazi walio na mikataba ya ajira hufunikwa na Taasisi ya Kitaifa ya Hifadhi ya Jamii (INSS). Mchango wa mfanyakazi ni asilimia 4 ya malipo ghafi na wa mwajiri ni asilimia 6; msingi wa michango una kikomo cha BIF 450,000, hivyo kila upande unaweza kuchangia si zaidi ya BIF 18,000 kwa mwezi. Mwajiri hukata sehemu ya mfanyakazi na kulipa michango. Mwajiri pia lazima awape wafanyakazi bima ya afya. Ufadhili unapaswa kutofautishwa na huduma za benki. FIGA SM ni taasisi maalumu iliyoidhinishwa na BRB na husaidia biashara ndogo, ndogo za kati na za kati kupitia taasisi washirika za kifedha na taasisi za mikopo midogo, kwa dhamana za mtu binafsi au za mkopo wa jumla, mafunzo na usaidizi; washirika 17 walitajwa Machi 2026. BNDE hutoa ufadhili kwa PME, PMI na TPE pamoja na kampuni changa za vijijini, na hutathmini, miongoni mwa mambo mengine, mpango wa biashara. Kwa hiyo, dhamana au ufadhili haupatikani moja kwa moja kwa kila mtu. Biashara ndogo na za kati zinaathiri soko la Burundi; kulingana na data ya soko inayopatikana, biashara rasmi na zisizo rasmi kwa pamoja ni zaidi ya asilimia 90 ya kampuni. Hakuna ufafanuzi mmoja: INSBU hutumia idadi ya wafanyakazi, mamlaka ya mapato hutumia mauzo, na BRB hutumia mauzo na mali. Utafiti wa Benki ya Dunia wa 2025 ulihusisha biashara binafsi zilizosajiliwa pekee zenye angalau wafanyakazi watano, na hauwakilishi biashara zisizo rasmi, vyama vya ushirika au biashara ndogo sana. Fursa hupatikana hasa katika kilimo na minyororo ya thamani, usindikaji, uhifadhi, ufungashaji, usafirishaji, huduma, teknolojia ya habari na mawasiliano, nishati jadidifu na utalii. Vikwazo vya kawaida ni umeme usiotegemeka, pembejeo ghali au zenye ubora usio thabiti, usafiri na uhifadhi, ujuzi mdogo wa kidijitali, ukosefu wa mtaji wa ukuaji, ufikiaji mdogo wa masoko, na hatari za hali ya hewa, mafuriko, ukame na wadudu. Sekta rasmi ya kibinafsi ni ndogo na imejikita sana Bujumbura; majukumu na mahitaji ya maeneo mengine lazima yakaguliwe kando. Ufutaji wa hiari kutoka RCCM unapaswa kuombwa ndani ya mwezi mmoja. Mfanyabiashara akifariki, warithi lazima wapange ufutaji au marekebisho ndani ya miezi mitatu. Kwa kampuni, kuvunjwa hufuatwa na uchapishaji wa taarifa, marekebisho katika RCCM, uteuzi wa msimamizi wa kufilisi na mchakato wa kufilisi. OHADA pia inadhibiti maridhiano, mipango ya kuzuia ufilisi, urekebishaji unaosimamiwa na mahakama na kufilisi. Vyanzo vilivyokaguliwa havijachapisha ada au muda wa kawaida wa eneo husika kwa mchakato mzima wa kufunga biashara.