Estado-pa Política Constituciónnin (Constitución Política del Estado), utaq CPE, Castellanota hinaspa 36 runa simikunata kamachiy simi hina sutichan. Castellanoqa Españapa siminpaq kay suyupi sutimi, hinaspa llapanwan rimaypaq aswan llamk'achisqa simi. Kamachiy runa simikunaman Aymara, Qhichwa, Guaraní, Bésiro, Guarayu, Mojeño-Trinitario, Tsimane’, Tacana, Weenhayek, Yuracaré ima yaykunku. Altiplanopi hinaspa Andespi Aymara, Qhichwa, Uru-Chipaya ancha allin kanku; qhichwa pampakunapi Qhichwa hinaspa Castellano aswan achka; Chacopi Guaraní, Weenhayek, Tapiete allin kanku; Amazonía suyupi hinaspa Oriente-pi uchuy simikuna llamk'achisqa kanku, Bésiro, Guarayu, Mojeño simikunapa rikch'ayninkuna, Tsimane’, Tacana, Mosetén ima. Runakuna puriykusqan, llaqtakunapi wiñaykusqanrayku llaqtakunapi achka simi huk kuskapi kawsan. Buliwya Castellano suyuman hina Andespataq inti lluqsimuy ladopataq rikch'ayniyuqmi; Camba hina simikuna localpi llamk'achisqa kanku, ichaqa simikunaq rikch'ayninta Estadoqa huklla hina manam sut'inchan. 2012 Runakuna Wasi Censun (CNPV 2012) suqta watayuqmanta aswan hatunkunapa aswan llamk'achisqa siminta yupaykurqa. Castellano 69.4%, Qhichwa 17.1%, Aymara 10.7%, Guaraní 0.5%, Chimán hinaspa Guarayu sapa 0.1%, huk runa simikuna 0.2%, hawa simikuna 1.9% karqa. Llaqtakunapi Castellano 82.3% karqa; chakra suyukunapi kamachiy runa simikuna huñusqa 55.0% karqa. Kay yupaykunaqa ñawpaq llamk'achisqa simillata willan, llapan rimaqkunata manam. 2024 Runakuna Wasi Censun (CNPV 2024) mamalla simita, aswan llamk'achisqa simita, iskay kaq, kinsa kaq simita, llapa rimay atisqa simikunata, huk runa simillatapas llamk'achiyta t'aqayta yapamanta yupaykun. Kimsa simikama willay atikurqa. Yachayqa municipiokama hinaspa TIOC-kunakama, watakama, qhari-warmikama, tiyay llaqtakama ch'uyanchasqa. Estado willakuq ABI-pa willakuynin, oficial resultado-kunaman hinaspa 11,365,333 runayuq kasqaman sayaspa, aswan llamk'achisqa simin Castellano kasqan 8.1 hunu runakuna, Qhichwa 1.39 hunu, Aymara 774,874, Guaraní 43,870 kasqanta willan. Yupay sapallankuqa simi miraykunata ñawpaq ayllumanta qhipa aylluman apasqanta manam rikuchinchu; 30 hina runa simikunapaqmi rimaqkunapa kawsaypaq ancha chanin rimaqkuna kananku willasqa. Estado hinaspa runapaq serviciokunapi suyu kamachiy qatiykun: responsable administracionqa suyupi runakunaq necesitadninman, imayna kasqankuman, munayninkuman hina yapay simi yanapayta qun. Estado nacional hinaspa departamentokunaqa Castellano kaqpi, pisi kaqta iskay kamachiy simi llamk'achinanku. Huk autónomo territorio entidadkunapi Castellanoqa chay territorio kamachiy runa simiwan kuska llamk'achisqa. Servicio quq llapa institución pública hinaspa privadaqa reqsisqa kamachiy simikunapi yanapanan, willanan, letrerokunata churana hinaspa necesitad kamachiykunata tikranan. Runa kamachiy simipi mañakuy utaq trámite simillanrayku manam qipachisqa utaq mana chaninchasqa kanman. Runata mañakuspa hinaspa chaylla clientewan llamk'aspa, mañakusqa simi yachayta qhawarinanku. Estado llamk'aqkunaqa Castellano-manta yapaspa pisi kaq huk kamachiy runa simita yachananku; muyuriq llamk'aypi territorioqa simi yachayman mana tupaqtin personal principio nisqa ruwasqa kanman. Simi derechokunaqa Buliwya runa kayman watasqa manam. Justiciapi runakunaqa paykunaq siminpi juicio hinaspa amachay derechoyuq kanku. Mana chaymanta rimay atikunchu chayqa justiciaqa mana qullqillapaq tikraqta qun. Sutikuna, ayllu sutikunapas mamalla simipi qillqasqa kayta atin. Llaqta sutis, uywa sach'a sutis, huk local sutis mana munayllawan tikrasqa utaq chinkachisqa kanmanchu. Runa simikunaqa rimay, mana tupasqa, ñawpaq kawsay hinaspa kawsaypa patrimoniomi. Simi hinaspa Kawsay Yachaypaq Plurinacional Instituto (Instituto Plurinacional de Estudio de Lenguas y Culturas) hinaspa 36 Simi Kawsay Institutos (Institutos de Lengua y Cultura) mask'ayta, simi qillqayta waqaychayta, qillqana sistemakuna hinaspa yachay simikuna wiñachiyta, diccionario hinaspa archivo wakichiyta, cursokuna ruwana, simi yachay tupuyta ruwanku. Chaymanta 36 runa simikunaman Estado qillqakunata tikraytapas yanapanku. Estado Kamachiy Simikunapa Hukllachasqa Certificadon (Certificado Único de Idiomas Oficiales), Supremo Decreto 4566/2021 nisqamanta pacha, administracion pública llamk'aykunapaq hinaspa servicio unidad privada llamk'aykunapaq sapalla allin certificadomi. Yachay ñanman hina IPELC, responsable viceministerio IPELCwan kuska, utaq Estado Llamk'ay Yachay Plurinacional Yachaywasin IPELCwan kuska qun. Básico, Intermedio, Avanzado nivelkuna simi yachay patakuna t'aqanku; Estado llamk'aqkunaqa pisi kaq Básico nisqata munanku. IPELC-pa kunan mink'ay willakuynin, rikch'aynin hina, kimsa killapa 240 yachachiy horapaq Bs 440 qullqita willan. Examen, certificacion, tikray sapankama qullqi hinaspa p'unchawkuna kanman. 070 Yachay Kamachiyqa intra-kawsay, inter-kawsay hinaspa achka-simi yachayta qhawarin. Yachachiyqa mamalla simipi qallarin; suyupi ima simi aswan kapusqanman hina runa simi hinaspa Castellano ñawpaq utaq iskay kaq simi hina llamk'achisqa kanku. Achka simi suyupi territorio utaq territoriomanta aswan karu soluciónkuna llamk'achisqa kanku. Chinkaypi kaq simikuna rimaqkunawan kuska kallpachisqa kananku. Yachaqkunaqa Bolivya Señas Simipi yachay derechoyuq kanku; hawa simiqa sapallan yachay componentemi, manam kamachiy runa simikunawan tupachina. Medios hinaspa digital serviciokunaqa kamachiy simikunapi rimay, qillqa, rikch'ay willakuyta atichinanku. Supremo Decreto 2477 runa simi programakuna, yachay hinaspa kawsay rikch'aykuna kananpaq mañan; 2024 censomanta willaypi Castellano, Aymara, Qhichwa, Guaraní llamk'achisqa karqa. 2022–2032 Runa Simikuna Watakunaqa 1426 Kamachiywan hinaspa 4766 Supremo Decretowan sayan. Waqaychayta, kallpachayta, llapan público hinaspa privado ukhupi llamk'achiyta kallpachanapaqmi. IPELC técnico secretaría hina llamkan; qullqiqa ñawpaq presupuesto-kunamanta hamun. Castellano, Qhichwa, Aymara, territorio autoridadkuna, yachay, justicia, servicio yaykuykunapaq chayqa ancha allinmi. Guaraní, Bésiro, Mojeño simikuna, Tsimane’, Weenhayek hinaspa huk suyupi simikunapas suyuman hina ancha chanin kanku. Amazonía hinaspa Oriente-pi uchuy simi ayllukunaqa ayllumanta aylluman mana achka apaykachay, llaqta simikunawan llalliyrayku aswan hatun chinkay sasachakuyta tarinku.
Buliwya-pi simikuna
Castellano-manta yapaspa, Buliwya-pi 36 runa simikuna kamachiy simikuna kanku; huk sapalla Estado simiqa manam kanchu. Castellanoqa llapanwan rimaypaq aswan llamk'achisqa simi, ichaqa Qhichwa, Aymara, Guaraní hinaspa achka huk simikuna suyukunapi, ayllukunapi, yachaywasikunapi, kamachiy llamk'aypi, kawsaypi llamk'achisqa kanku. Chayrayku simi derechokunaqa suyuman, necesitadman, imayna kasqaman hina; autoridadkunaman hinaspa justiciaman yaykuytapas chaskinku.
Tip
Buliwya-pi simi akllayta yaykuy tapuy hina qhawariy: suyukuna chawpipi utaq achka runawan rimanapaq Castellanoqa aswan allin común simi, autoridadkuna, yachaywasikuna hinaspa serviciokunapaq chay suyupi kamachiy runa simipas chaninmi. Juzgadokunapi, Estado kurumkunapi hinaspa servicio unidad privadakunapi, ima simi yachay utaq tikray kananta qallariypi tapuy, ima rikch'aypi qillqayta atisqaykitapas qhawariy.