Boliviaqa Constitución nisqaman hina plurinacional Estado nisqa. Español simiwan kuska, indígena simikunapas oficial simi kayta hap’inku; indígena runakuna, intercultural ayllukuna, Afro-Boliviano ayllukunapas Constitución ukupi riqsisqa tantanakuykunayuq kanku, paykunap kamachiykunayoq utaq ruranakunayoq. Llaqtakunapi barriokuna tantanakuykuna, neighborhood associations (juntas vecinales) hinaspa Territorial Base Organizations (Organizaciones Territoriales de Base, OTB) nisqakunaqa achka kuti ruraykunata tupachinku, munaykunata representanku, autonomo municipal gobiernowan tinkuchinku. Suyukunapi ayllukuna, indígena tantanakuykunapas paykunap kamachiykunawan, akllay ruraykunawan purinku. Kay yachayqa suyuman hina hukniraymi, achka kuti mana formalchu, imaraykuchus mana sapalla nacional marco kanchu sapa barriota kamachinanpaq. Imayna kamachiykuna kanqa municipal organic charter (Carta Orgánica), municipal kamachiykuna, asociación estatutokuna utaq ayllu ruraykunaman hina. Kayqa huñunakuykunata, raymikunata, qhatukunata, qapariyta, llank’aypampakunap llamk’achiyta, municipiowan utaq policíawan yanapanakuyta tupachiyta atin. Chayrayku, permisokuna, qullqikuna, pacha tukukuyninkuna, atiq autoridakunaqa municipioman, departamentoman, autonomia indígena territorial entidadman, imapas ruranapaqman hina hukniraymi. Indígena kamachiyqa mana tukuy suyupi kikillanchu ruwakun, Constituciónpa limitacionninkunatapas mana chinkachinchu. Racismo hinaspa tukuy rikchaq discriminacionpa contran kamachiyqa, hukkunap chawpipi, paqarimusqanmanta, culturamanta, simimanta, religionmanta, sexu, sexual orientation, identidad utaq discapacidadmanta hina discriminacionmanta amachan. Imayna kasqanman hina, atiq autoridad, Ombudsman's Office (Defensoría del Pueblo), utaq Public Prosecutor's Office (Ministerio Público)qa discriminacion kasqapi yaykuyta atin. Estado autoridakuna, barrio tantanakuykuna, ayllukuna huk simikunata utaq ruraykunata llamk’achiptinku, simiwan cultura tinkuchiy yanapaynin wakin kutipi necesario kanman. Sapa punchaw ch’aqwaykunaqa ñawpaqta kuska rimaywan, tantanakuyninwan, municipiowan, utaq ayllu kamachiykunaman hina allichasqa kanku. Warmi-qhari kawsaypi violenciapa kasqanpiqa aswan hatun amachay, criminal kamachiy ñankuna ruwakun: policía, fiscalía, Municipal Comprehensive Legal Service (Servicio Legal Integral Municipal), Ombudsman's Office nisqakunapas, caso kasqanman hina, yaykuyta atinku. Law 348 (Ley 348)qa ñawpaq amachayta, yanapayta, amachayta, kutichiyta, qatiykachayta, sanciontapas churan. Llaqta ch’aqwaykunaqa puriyta, imaymana apamuyta, llaqta serviciokunatapas hark’ayta atin; riqsisqa ch’aqway ruranakunaqa, hukkunawan kuska, ñankunapi hark’aykuna, marchakuna ima. Runakunaqa nacional, departamental, regional, municipal, utaq indígena patapi planificación, llaqta qhaway kutichiy, kamachiy ruray, serviciokuna qhawaypi yaykuyta atinku. Autonomo territorial entidaddkunaqa wiñaypaq kay hina espaciokunata, ñankunata qunanku. Kay yaykuyqa generalmente mana discriminacionniyuqmi, mana qullqiyuqmi; pakasqa willakuyta mana pantachispa llamk’achinachu, purichkan proyectos nisqakunatapas qhipachiyqa colectivo dañota rikuchisqa kaptinllam atin. Representante kayqa iskay watamanta aswan unayta mana iskay kuti seguidota hunt’ananpaqchu. Mana especial, tukuy suyupi hukniraylla co-housing utaq kuska-wasipi kawsay kamachiy kanchu. Wasipi kamachiykuna, contrato, llaqta utaq ayllu kamachiykuna sapa punchaw kawsayta kamachin; alquiler, propiedad, wasi imaymana sasachakuykunapas vivienda yachaymanmi aparin. Digital barrio grupokunapaqpas mana tukuy suyupi hukniray foro kanchu. Law 164 (Ley 164)qa privacidadta, rimaykunap pakasqa kayninta amachan, chaymanta wakin condicionespi público registropi datosta churayta, allichayta, utaq qulluyta saqin. Quejakunaqa ñawpaqta proveedor-man, chaymanta atiq regulador autoridadman, Telecommunications and Transport Regulation and Oversight Authority (Autoridad de Regulación y Fiscalización de Telecomunicaciones y Transportes, ATT)man apasqa kanku. Agency for Electronic Government and Information and Communication Technologies (Agencia de Gobierno Electrónico y Tecnologías de Información y Comunicación, AGETIC)qa digital ciudadanía marco nisqapi yanapan; digital autenticación, Estado-wan kamachiy hina allin rimanakuykunapas chay marco ukupi kanku. Yaykuy, ruranapaq atiyninqa suyuman hina hukniraymi.
Bolivia-pi kuska kawsay
Bolivia-pi kuska kawsayqa Estado kamachiykunata, llaqta kamachiykunata, ayllu kamachiykunatawan tantachin. Barriokuna, llank’aypampakuna, wasipi kuska kawsay, ch’aqwaykuna, imaymana kay, chaymanta digital rimaykunaqa municipioman, umalliq tantachikuyman hina huknirayta kamachisqa kanku. Constitución nisqaqa huñunakuy, tantanakuy, rimay, mañakuy atinapaq samayta amachan, ichaqa huk runakunap hayñinkunata, seguridad nisqata, orden público nisqata yupaychanan tiyan.
Tip
Sasachakuy imayna kasqanman hina ñanta akllay: sapa punchaw barriopi ch’aqwaykunapaq, chiqalla sut’i rimay, barrio tantanakuy, utaq municipioqa generalmente ñawpaq allin ruraymi; discriminacion, violenciapa kasqanpiqa, chayman hina Estado amachay, queja chaskiq cuerpokunata llamk’achiy. Bolivia-pi tukuy suyupi kikillan ruranata ama suyaychu. Aswanqa, ñawpaqta llaqta kamachiykunata, responsableskunata, qullqikunata, pachakunata sut’ichay. Acuerdokunata, reportekunata, kutichiykunata qillqasqa waqaychay, imayna pasasqanta qhawarinapaq.