Беларусь — пысӑк пайӗпе тӗрӗс, тинӗссӗр ҫӗршыв; унта вӑрмансем, шӑмпӑл ҫӗрсем, купӑссем тата юхакан шывсем нумай. Беларусьри ҫут ҫанталӑк (навакольнае асяроддзе) тата куршӑнӑшри ҫут ҫанталӑк (окружающая среда) сӑмахсем ҫынсемпе ытти пурӑнакан чӗр чунсем ҫумӗнчи ҫут ҫанталӑка пӗлтереҫҫӗ. Ҫут ҫанталӑка тытӑмлантару атмосфера, шыв, ҫӗр, вӑрман, кайӑк-кӗшӗк, ҫӳп-ҫап, ҫӗршывӑн природӑллӑ ресурсӗсене усӑ курнипе ҫыхӑннӑ. Патшалӑхӑн тӗп тата вырӑнти органӗсем йӗркесем тӑваҫҫӗ, лару-тӑруа пӑхаҫҫӗ, сыхланакан вырӑнсене тытса пыраҫҫӗ тата ҫут ҫанталӑка ҫапӑҫу пулсан ӑна чарма хатӗрленеҫҫӗ. Атмосфера тӗслӗхӗ ҫул ҫӳревӗнчен, ҫуртсене ҫылыма, электр вӑйӗн илӗнӗвӗнчен, промышленноҫран тата ҫуннисен тӗтӗмӗнчен уйрӑмах килет. Хулара, промышленноҫ вырӑнӗсенче, ялсенче тата вӑрманлӑ районсенче условисем уйрӑм пулма пултараҫҫӗ, ҫавӑнпа вырӑнти сӑнамӑшсем пӗр националлӑ картинаран ытларах пӗлтерӗшлӗ. Беларусьри юхакан шывсемпе ҫӗр айӗнчи шывсем ҫуртсене, ял хуҫалӑхне, экосистемӑсене тата предприятисене шывпа тивӗҫтереҫҫӗ. Пӑсӑлӑх татӑк шывран, ял хуҫалӑхӗнчен, промышленноҫран, ҫӳп-ҫапран е ҫӗнӗлӗхсӗр инфраструктуран пулма пултарать, анчах тӑрӑ шыв тасатмалли системӑсемпе сыхланакан шыв зонӗсем хӑрушлӑха чактараҫҫӗ. Ҫуртри ҫӳп-ҫапа, кӑна йӗркепе, вырӑнти системӑсемпе илсе тухаҫҫӗ; йӗрке вырӑнпа тата ҫуртпа уйрӑм пулма пултарать. Пӗлӗт, шывӑҫ, пластик, батарейкӑсем, лампасем тата электр техникашӗн материалӗсемшӗн уйрӑм контейнерсем е илсе каймалли вырӑнсем пулма пултараҫҫӗ, анчах вырӑнти йышӑну йӗркине пур вӑхӑтра пӑхса илмелле. Чернобыльри атом аварийӗ Беларусьри пайсенче паян та пӗлтерӗшлӗ ҫут ҫанталӑк шӑнӑвӗ пулса тӑрать. Заражение пӗр пек мар; ҫавӑнпа официальнӑй чарӑвсем, вырӑнти апат-ҫимӗҫ контролӗ тата кӗрсе тухма майлӑ вырӑнсен паллӑсем сӑн-пӗлӗтпе хӑрушлӑха хакласран ытларах шанчӑклӑ. Ҫут ҫанталӑка вӑрмансем, ҫӗр айӗнчи торфлӑ вырӑнсем, шыв тулса кайма пултаракан ялӑхсем тата вӑйлӑ чӗр чунсем пурӑнакан вырӑнсем те кӗреҫҫӗ. Ҫак вырӑнсем углерода хӑварма, шыва таса тӑвассипе пулӑшма, шыв тулнине чакартма, ялӑнма май параҫҫӗ тата ресурссемпе тивӗҫтереҫҫӗ, анчах шывсӑрлатни, ҫунни, вӑрмана кирлӗ мар йӗркепе касни тата ҫынсен пуҫӑнни вӗсене пӑсма пултараҫҫӗ. Ҫынсем ҫӳп-ҫапа тӗрӗс вырӑна тӑкса, ҫылыма тата шыва пӑхса усӑ курнине ӑсчахлӑ туса, хӑвӑртрах тата хӑрушсӑррах ҫулсемпе ҫӳренипе, сыхланакан вырӑнсене хисепленипе пулӑшма пултараҫҫӗ. Тулли вырӑнти тазалӑх ӗҫӗсемпе ҫутҫанталӑкри курӑнакан проблемӑсене тӗрӗслеҫҫӗ, анчах пысӑк промышленноҫ е тарихри проблемӑсемшӗн пӗрле ӗҫлекен патшалӑх тата общество ӗҫӗ кирлӗ. Беларусьра вӑрмансемпе шӑмпӑл ҫӗрсене сыхласси, вӑйӗн тӗрӗс усӑ курни, ҫут ҫанталӑк ҫинчен вӗрентӳ тата таса производство енӗпе пысӑк майсем пур. Прогресс старӑ инфраструктура, вырӑнти службӑсен пӗр пек мар ӗҫлени, ҫут ҫанталӑк ҫинчен тулли мар пӗлтерӳ тата пысӑк тӗреклӗх ӗҫӗн хакӗпе чакма пултарать.
Ҫут ҫанталӑк Беларусьра
Беларусьри ҫут ҫанталӑка атмосфера, шыв, ҫӗр, климат, ӳсен-тӑран, чӗр чунсем тата ҫынсен вӗсене мӗнле тивӗҫтерни кӗрет. Вӑрмансем, шӑмпӑл ҫӗрсем, юхакан шывсем, ял хуҫалӑхӗ, промышленноҫ тата Чернобыль аварийӗн юлашки йӑлӑхӗ Беларусьри ҫут ҫанталӑк пурнӑҫне тӑваҫҫӗ. Унӑн сыхлӑвӗ патшалӑх йӗркисемпе, вырӑнти службасемпе, яваплӑ предприятисемпе тата кунсеренхи суйлавсемпе ҫыхӑннӑ.
Tip
Беларусьри ҫут ҫанталӑкпа ҫыхӑннӑ, сана хӑвӑн ҫуртуна тӗрӗс тивекен ӗҫсенчен пуҫла: ӗҫлекен шыв, ҫылыма, ҫӳп-ҫап, патӑрти ҫул ҫӳревӗ тата кӗрсе тухма чарӑвсем. Һәр ыйту ӗҫӗшӗн мӗнле вырӑнти служба яваплине пӗл, тата заражение, тӗтӗм е усал шыв ҫинчен официальнӑй сӑмахсене юмахсемчен уйӑр. Ҫуртри пӗчӗк ӗҫсем пулӑшаҫҫӗ, анчах пысӑк пӑсӑлӑха ҫырса илсе пӗлтермелле.