Һайлауҙарҙың белорусса атамаһы — һайлауҙарҙың белорусса атамаһы (vybary). Конституция һәм һайлау ҡағиҙәләре президент, парламент һәм урындағы һайлауҙарҙы, шулай уҡ милли референдумдарҙы үткәреүҙе күҙ уңында тота. Президент рәсми рәүештә граждандар тарафынан бөтә ил күләмендәге тауыш биреүҙә һайлана. Был вазифа дәүләт системаһындағы иң көслө һайланма вазифа булып тора. Милли йыйылыштың түбәнге палатаһы — Вәкилдәр Палатаһы (House of Representatives) — һайлау округтарында туранан-тура тауыш биреү юлы менән рәсми рәүештә һайлана. Юғары палата — Республика Советы (Council of the Republic) — башлыса өлкәләр һәм Минск вәкилдәрен ҡатнаштырған туранан-тура булмаған процесс аша төҙөлә, өҫтәүенә президенттың да роле бар. Урындағы һайлауҙар төрлө территориаль кимәлдәрҙәге советтарға депутаттарҙы рәсми рәүештә һайлау мөмкинлеген бирә. Был советтар йәмғиәттәрҙе күрһәтә, әммә практик административ вәкәләттәрҙең ҙур өлөшө урындағы башҡарма комитеттарҙа ҡала. Һайлау комиссиялары тауыш биреүҙе ойоштора, кандидаттарҙы теркәй, һайлау участкаларын идара итә, тауыштарҙы һанай һәм һөҙөмтәләрҙе иғлан итә. Үҙәк һайлау комиссияһы (Central Election Commission) төп урынды биләй, ә түбәнге комиссиялар территорияларҙа һәм һайлау участкаларында эш алып бара. Ғәҙәти тауыш биреү процесы һайлаусылар исемлеген, кандидаттарҙы күрһәтеү һәм теркәүҙе, агитацияны, тауыш биреүҙе, тауыштарҙы һанауҙы һәм һөҙөмтәләрҙе баҫтырып сығарыуҙы үҙ эсенә ала. Алдан тауыш биреү ҙә Беларусь системаһының танылған үҙенсәлеге булып тора. Бюллетендәрҙең һәм кандидаттарҙың рәсми булыуы үҙенән-үҙе конкурентлы һайлауҙы гарантияламай. Оппозиция вәкилдәренә, агитацияға, киң мәғлүмәт сараларына, күҙәтеүселәргә, йәмәғәт йыйылыштарына, тауыштарҙы һанау асыҡлығына һәм хоҡуҡи яҡлау сараларына ҡағылған сикләүҙәр йәмәғәт ышанысын һәм мәғәнәле һайлау мөмкинлеген ҡаҡшата. Айырым һайлаусы өсөн практик аҙымдарға теркәүҙе тикшереү, тауыш биреү урынын белеү, бюллетендең варианттарын ҡарап сығыу һәм законлы дәғүә каналдарын аңлау инә. Ғәҙәти тауыш биреүҙән тыш сәйәси ҡатнашыу сикләүҙәр булған мөхиттә шәхси һәм хоҡуҡи хәүефтәр менән бәйле булырға мөмкин.
Һайлауҙар Беларусьта
Беларустағы һайлауҙар рәсми рәүештә граждандарға президентты, Вәкилдәр Палатаһы ағзаларын һәм урындағы советтарҙы һайларға мөмкинлек бирә. Ил парламенттың бер өлөшө өсөн туранан-тура булмаған юл менән һайлауҙы ла ҡуллана һәм милли референдумдар үткәрә ала. Әммә ғәмәлдә сәйәси сикләүҙәр һәм бойондороҡһоҙ күҙәтеүҙең етешһеҙлектәре ысын һайлау конкуренцияһын етди сикләй.
Tip
Әгәр Беларусьта тауыш бирергә йыйынаһығыҙ икән, һайлаусылар исемлегендәге яҙмағыҙҙы һәм һайлау участкаһы урынын тейешле һайлау органы аша тикшерегеҙ. Кандидаттарҙы һәм референдум тексын иғтибар менән ҡарап сығығыҙ, рәсми процедура тигеҙ конкуренцияны тәьмин итә тип уйламағыҙ. Процедуралағы проблемаларҙы факттарға таянып документлаштырығыҙ һәм һайлауҙарға бәйле эшмәкәрлектең һиҙгерлеген иҫәпкә алығыҙ.