ബംഗ്ലാദേശിലെ ഭരണകൂടം

പീപ്പിൾസ് റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് ബംഗ്ലാദേശിന്റെ ഭരണഘടന രാജ്യത്തെ പരമോന്നത നിയമമാണ്. രാജ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങൾ, മൗലികാവകാശങ്ങൾ, ഭരണകൂട അധികാരത്തിന്റെ ഘടന എന്നിവയുൾപ്പെടെ പല കാര്യങ്ങളും അത് സ്ഥാപിക്കുന്നു. സമത്വം, വിവേചനത്തിനെതിരായ സംരക്ഷണം, ജീവനും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും, അറസ്റ്റിലും ക്രിമിനൽ നടപടികളിലുമുള്ള സുരക്ഷകൾ, സഞ്ചാരം, സമ്മേളനം, സംഘടന, അഭിപ്രായപ്രകടനം, മതം, തൊഴിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, സ്വത്ത്, സ്വകാര്യത എന്നിവയ്ക്കുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യങ്ങൾ മൗലികാവകാശങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. വ്യവസ്ഥയെ ആശ്രയിച്ച് ഈ അവകാശങ്ങൾ പൗരന്മാർക്കോ എല്ലാ വ്യക്തികൾക്കോ ബാധകമാണ്; നിയമപ്രകാരം അവ പരിമിതപ്പെടുത്താം. ഭരണഘടനയും നിയമങ്ങളും പാലിക്കുക, പൊതുക്രമം നിലനിർത്തുക, പൊതുചുമതലകൾ നിർവഹിക്കുക, പൊതുസ്വത്ത് സംരക്ഷിക്കുക എന്നിവയും പൗരന്മാരുടെ കടമകളാണ്. പാർലമെന്റാണ് പ്രസിഡന്റിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്; സാധാരണയായി അദ്ദേഹം പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ ഉപദേശപ്രകാരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പാർലമെന്റിൽ ഭൂരിപക്ഷ പിന്തുണ നേടാൻ കഴിയുന്ന അംഗങ്ങളിൽനിന്നാണ് പ്രധാനമന്ത്രിയെ നിയമിക്കുന്നത്. മന്ത്രിസഭയ്ക്ക് പാർലമെന്റിനോട് കൂട്ടുത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. ജാതീയ സങ്സദ് (ദേശീയ പാർലമെന്റ്), അഥവാ ഹൗസ് ഓഫ് ദ നേഷൻ, പരമാവധി 350 അംഗങ്ങളുള്ളതാണ്: 300 പേരെ നേരിട്ട് തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും 50 സീറ്റുകൾ സ്ത്രീകൾക്കായി മാറ്റിവെക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പാർലമെന്റ് നിയമങ്ങളും നികുതികളും വിനിയോഗങ്ങളും അംഗീകരിക്കുകയും സമിതികൾ വഴി സർക്കാരിനെയും പൊതുധനത്തിന്റെ ഉപയോഗത്തെയും മേൽനോട്ടം വഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ബംഗ്ലാദേശിൽ ഫെഡറൽ സംസ്ഥാനങ്ങളോ വേറിട്ട പ്രവിശ്യാതലമോ ഇല്ല. രാജ്യം 8 ഡിവിഷനുകൾ, 64 ജില്ലകൾ (Zila), ഉപജില്ലകൾ അഥവാ ഉപസിലകൾ എന്നിങ്ങനെ വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു. താന അല്ലെങ്കിൽ പോലീസ് സ്റ്റേഷൻ പ്രദേശങ്ങൾ നിയമപാലന ഘടകങ്ങളാണ്; അവ അധിക ഭരണതലമല്ല. പ്രാദേശിക തലത്തിൽ യൂണിയൻ കൗൺസിലുകൾ അഥവാ യൂണിയൻ പരിഷത്തുകൾ, ഉപജില്ലാ കൗൺസിലുകൾ, ജില്ലാ കൗൺസിലുകൾ, മുനിസിപ്പാലിറ്റികൾ അഥവാ പൗരസഭകൾ, സിറ്റി കോർപ്പറേഷനുകൾ എന്നിവ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അവയ്ക്കു താഴെയാണ് വാർഡുകൾ. ഭരണനിർവഹണം, പൊതുക്രമം, പൊതുസേവനങ്ങൾ എന്നിവയിൽ നിയമം നിർവചിച്ച ചുമതലകളുള്ള തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട പ്രാദേശിക സ്ഥാപനങ്ങൾ ഉണ്ടാകണമെന്ന് ഭരണഘടന വ്യവസ്ഥ ചെയ്യുന്നു. ഇവയുടെ ധനം സ്വന്തം വരുമാനവും സർക്കാർ ഗ്രാന്റുകളും വഴിയാണ്; സേവനലഭ്യതയും ചുമതലയും താമസസ്ഥലം, പ്രദേശം, നിർദ്ദിഷ്ട സേവനം എന്നിവയെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ചിറ്റഗോംഗ് ഹിൽ ട്രാക്ട്സിൽ മൂന്ന് ഹിൽ ഡിസ്ട്രിക്ട് കൗൺസിലുകളും CHT റീജിയണൽ കൗൺസിലും ഉൾപ്പെടെയുള്ള അധിക നിയമസ്ഥാപനങ്ങൾ ബാധകമാണ്. കേന്ദ്ര മന്ത്രാലയങ്ങളെയും പ്രാദേശിക അധികാരികളെയും പൊതുഭരണം കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. ഡിവിഷൻ തലത്തിൽ ഡിവിഷണൽ കമ്മീഷണർ, ജില്ലാ തലത്തിൽ ജില്ലാ കമ്മീഷണർ (ഡെപ്യൂട്ടി കമ്മീഷണർ), ഉപജില്ലാ തലത്തിൽ ഉപജില്ലാ എക്സിക്യൂട്ടീവ് ഓഫീസർ (ഉപസില നിർബാഹി ഓഫീസർ) എന്നിവർ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മന്ത്രാലയങ്ങളും വകുപ്പുകളും നയങ്ങളും ചട്ടങ്ങളും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; പ്രത്യേക അധികാരികൾ, ഡയറക്ടറേറ്റുകൾ, അനുബന്ധ ഓഫീസുകൾ എന്നിവ അവ നടപ്പാക്കുന്നു. പൊതുസേവനത്തിന് ആദ്യം ബന്ധപ്പെടേണ്ടത് സാധാരണ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള പ്രത്യേക അധികാരിയെയോ അതിന്റെ പ്രാദേശിക ഓഫീസിനെയോ ഡെപ്യൂട്ടി കമ്മീഷണർ ഓഫീസിനെയോ ഉപസില നിർബാഹി ഓഫീസറെയോ ആയിരിക്കും. പൗരസേവന ഓഫീസിന് തുല്യമായ പൊതുവായ രാജ്യവ്യാപക ബന്ധകേന്ദ്രമില്ല. സേവനമനുസരിച്ച് പരാതി ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള അധികാരി, സർക്കാർ പരാതി പരിഹാര സംവിധാനം, നിയമപരമായ പരാതി/അപ്പീൽ സ്ഥാപനം, കോടതി എന്നിവ വഴി മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകാം. ബംഗ്ലാദേശ് പബ്ലിക് സർവീസ് കമ്മീഷൻ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പരീക്ഷകൾ നടത്തുകയും പൊതുസേവന നിയമനങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഉപദേശം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. സേവന ചട്ടങ്ങൾ, ജീവനക്കാരുടെ നയം, സ്ഥലംമാറ്റങ്ങൾ, പരിശീലന-കരിയർ പാതകളുമായുള്ള ബന്ധം എന്നിവയ്ക്ക് പൊതുഭരണ മന്ത്രാലയം ഉത്തരവാദിയാണ്. യോഗ്യതകൾ, ക്വാട്ടകൾ, പരീക്ഷകൾ, നിയമനം, സ്ഥാനക്കയറ്റം എന്നിവ സേവനത്തെയും നിർദ്ദിഷ്ട തസ്തികയെയും ആശ്രയിക്കുന്നു. ധനമന്ത്രാലയം പൊതുധനം, ബജറ്റ്, വിനിയോഗങ്ങൾ, പുനർവിനിയോഗങ്ങൾ എന്നിവ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. കേന്ദ്ര ബജറ്റും ധനകാര്യ കാര്യങ്ങളും ഫിനാൻസ് ഡിവിഷന്റെ ചുമതലയാണ്. കസ്റ്റംസ്, മൂല്യവർധിത നികുതി, ആദായനികുതി വിഭാഗങ്ങൾ വഴി നാഷണൽ ബോർഡ് ഓഫ് റവന്യൂ നികുതിയുടെ വലിയ ഭാഗങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. കേന്ദ്രബാങ്കായ ബംഗ്ലാദേശ് ബാങ്ക് ധനനയം, വിദേശനാണ്യശേഖരം, പേയ്മെന്റ് സംവിധാനം, ബാങ്കുകളുടെയും ധനകാര്യസ്ഥാപനങ്ങളുടെയും മേൽനോട്ടം എന്നിവയ്ക്ക് ഉത്തരവാദിയാണ്. കൺട്രോളർ ജനറൽ ഓഫ് അക്കൗണ്ട്സ് സർക്കാരിന്റെ അക്കൗണ്ടിങ്, പേയ്മെന്റ് ഘടന നടത്തുന്നു. പൊതുവാങ്ങൽ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള വാങ്ങൽ അധികാരിയായ BPPA അല്ലെങ്കിൽ CPTU-യുടെ ചട്ടക്കൂടിലാണ്. നടപടിയനുസരിച്ച് നികുതികൾ, ഫീസ്, ലൈസൻസ് ചെലവുകൾ, സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തിയ പകർപ്പുകളുടെ ചാർജുകൾ, കോടതി അല്ലെങ്കിൽ വാങ്ങൽ ഫീസ് എന്നിവ അടയ്ക്കേണ്ടിവരും. തുകയും സമയപരിധിയും ബാധകമായ നിയമം, ഫീസ് പട്ടിക, സേവന തീരുമാനം എന്നിവയാണ് നിർണയിക്കുന്നത്. അപ്പീൽ ഡിവിഷനും ഹൈക്കോടതി ഡിവിഷനും ഉൾപ്പെടുന്ന സുപ്രീം കോടതിയാണ് നീതിന്യായ സംവിധാനത്തിന്റെ തലവൻ. സർക്കാർ നടപടികളുടെ നിയമസാധുത പരിശോധിക്കാനും റിറ്റുകൾ പുറപ്പെടുവിക്കാനും മൗലികാവകാശ സംരക്ഷണം നടപ്പാക്കാനും ഹൈക്കോടതി ഡിവിഷന് കഴിയും. നിയമപരമായ അധികാരപരിധിക്കും നീതിന്യായ ഭരണത്തിനും അനുസരിച്ച് കീഴ്കോടതികൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സിവിൽ തർക്കങ്ങൾ ഈ ഭരണകൂട അവലോകനത്തിന്റെ പ്രധാന വിഷയമല്ലെങ്കിലും, യോഗ്യമായ കോടതിയെ തിരഞ്ഞെടുക്കുമ്പോൾ അവ പ്രസക്തമായേക്കാം. പല സ്ഥാപനങ്ങളും ഭരണകൂട അധികാരത്തിനും പൊതുധനത്തിനും മേൽനോട്ടം വഹിക്കുന്നു. ഭരണഘടനാപരമായി സ്വതന്ത്രമായ കംപ്ട്രോളർ ആൻഡ് ഓഡിറ്റർ ജനറൽ പൊതുകണക്കുകൾ, അധികാരികൾ, കോടതികൾ, സർക്കാർ ചെലവുകൾ എന്നിവ ഓഡിറ്റ് ചെയ്യുന്നു. റിപ്പോർട്ടുകൾ പാർലമെന്റിൽ സമർപ്പിച്ച് പിന്നീട് പൊതുകണക്കു സമിതി ഉൾപ്പെടെയുള്ളവർ അവ പരിശോധിക്കുന്നു. അഴിമതി വിരുദ്ധ കമ്മീഷന് അഴിമതി അന്വേഷിക്കാനും നടപടികൾ ആരംഭിക്കാനും പ്രതിരോധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്താനും കഴിയും. ദേശീയ മനുഷ്യാവകാശ കമ്മീഷൻ പരാതികൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും സ്വന്തം മുൻകൈയിൽ അന്വേഷണം നടത്തുകയും തടങ്കൽ കേന്ദ്രങ്ങൾ സന്ദർശിക്കുകയും ശുപാർശകൾ, മധ്യസ്ഥത, നിയമസഹായം എന്നിവ നൽകുകയും ചെയ്യാം. ഔദ്യോഗിക സ്രോതസ്സുകളിൽ പരിശോധിച്ച വിവരങ്ങൾ പ്രകാരം പൊതുവായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഓംബുഡ്സ്മാൻ സംവിധാനം സ്ഥിരീകരിച്ചിട്ടില്ല; അതിനാൽ അത്തരം ഓഫീസ് ഉണ്ടെന്ന് കരുതരുത്. വിവരാവകാശം 2009-ലെ വിവരാവകാശ നിയമത്തിൽ നിന്നാണ് ലഭിക്കുന്നത്. ബംഗ്ലാദേശ് പൗരന്മാർ നിർദ്ദിഷ്ട ഫോമിൽ നേരിട്ടോ ഇമെയിൽ വഴിയോ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള വിവര ഓഫീസർക്ക് (Designated Officer) അപേക്ഷ നൽകുന്നു. സാധാരണ 20 പ്രവൃത്തിദിവസത്തിനുള്ളിൽ അധികാരി മറുപടി നൽകും; ഒന്നിലധികം അധികാരികൾ ഉൾപ്പെട്ടാൽ 30 പ്രവൃത്തിദിവസം വരെ എടുക്കാം. വിവരം നൽകാനാവില്ലെങ്കിൽ സാധാരണ 10 ദിവസത്തിനകം അപേക്ഷകനെ അറിയിക്കണം. നിർദ്ദിഷ്ട നടപടിക്രമപ്രകാരം തീരുമാനത്തിനെതിരെ അപ്പീൽ നൽകാം; സാധാരണ 15 ദിവസത്തിനുള്ളിൽ അപ്പീൽ തീരുമാനം പുറപ്പെടുവിക്കും. തുടർന്ന് 30 ദിവസത്തിനകം വിവര കമ്മീഷനിൽ പരാതി നൽകാനും സാധിച്ചേക്കാം. ഫീസ്, പകർപ്പ് രൂപങ്ങൾ, വ്യക്തിഗത ഒഴിവുകൾ എന്നിവ നിയമവും സേവനചട്ടങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കുന്നു. വാഗ്ദാനം ചെയ്ത സർക്കാർ സേവനങ്ങൾ, അവയുടെ നടപടിക്രമം, ഗുണനിലവാരം എന്നിവയാണ് സർക്കാർ പരാതി പരിഹാര സംവിധാനം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നത്; കോടതി നടപടികൾ, വിവര അപേക്ഷകൾ, അച്ചടക്ക വിഷയങ്ങൾ, നിയമപരമായ അപ്പീലുകൾ എന്നിവ ഈ പരാതിപാതയിൽപ്പെടുന്നില്ല. പൊതുക്രമം, കുറ്റകൃത്യനിവാരണം, അന്വേഷണം, ഗതാഗതം, ആഭ്യന്തര സുരക്ഷ എന്നിവയ്ക്ക് പോലീസാണ് ഉത്തരവാദി. അതിർത്തി സേനയായ ബോർഡർ ഗാർഡ് ബംഗ്ലാദേശ് അതിർത്തികൾ സംരക്ഷിക്കുന്നു; കോസ്റ്റ് ഗാർഡ് തീരത്തും കടലിലും ചുമതലകൾ നിർവഹിക്കുന്നു; ആൻസാറും വില്ലേജ് ഡിഫൻസ് പാർട്ടിയും ചില പൊതുസുരക്ഷാ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പിന്തുണ നൽകുന്നു. പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ കീഴിൽ സൈന്യം, നാവികസേന, വ്യോമസേന എന്നിവയെ ആംഡ് ഫോഴ്സസ് ഡിവിഷൻ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു; പ്രതിരോധ മന്ത്രാലയം സിവിൽ ബന്ധകേന്ദ്രമാണ്. സായുധസേനയുടെ കമാൻഡർ-ഇൻ-ചീഫ് പ്രസിഡന്റാണ്. അവയുടെ സ്ഥാപനം, പരിപാലനം, അച്ചടക്കം എന്നിവ പാർലമെന്റ് നിയന്ത്രിക്കുന്നു. യുദ്ധപ്രഖ്യാപനത്തിനോ യുദ്ധത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നതിനോ പൊതുവേ പാർലമെന്റിന്റെ അംഗീകാരം വേണം. അടിയന്തരാവസ്ഥയ്ക്ക് പ്രത്യേക ഭരണഘടനാ ചട്ടങ്ങളുണ്ട്: പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ ഒപ്പില്ലാതെ പ്രസിഡന്റിന്റെ പ്രഖ്യാപനം സാധുവാകില്ല; പാർലമെന്റ് അംഗീകരിക്കാതെ പരമാവധി 120 ദിവസം മാത്രമേ നിലനിൽക്കൂ. ചില അവകാശങ്ങൾ പരിമിതപ്പെടുത്തുകയോ താൽക്കാലികമായി നിർത്തിവെക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് ഭരണഘടനാപരമായ നടപടിക്രമത്തിലൂടെ മാത്രമേ സാധിക്കൂ. സർക്കാർ സേവനങ്ങൾക്ക് പൗരത്വം, താമസസ്ഥലം അല്ലെങ്കിൽ പ്രാദേശിക അധികാരപരിധി, നിയമപരമായ യോഗ്യതകൾ, ആവശ്യമായ രേഖകൾ, സമയപരിധികൾ, ഫീസുകൾ, ബാധകമെങ്കിൽ സുരക്ഷാ പരിശോധനകൾ എന്നിവ പ്രസക്തമാണ്. ബന്ധപ്പെട്ട അധികാരിയും നടപടിക്രമവും വിഷയത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. വിവരാവകാശത്തിന് Designated Officer മുതൽ ബന്ധപ്പെട്ട അപ്പീൽ അധികാരി വഴി വിവര കമ്മീഷനിലേക്കാണ് പാത; ഭരണപരമായ പരാതികൾക്ക് ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള ഓഫീസും സർക്കാർ പരാതി പരിഹാര സംവിധാനവും പ്രസക്തമായേക്കാം; അഴിമതി സംശയത്തിന് അഴിമതി വിരുദ്ധ കമ്മീഷനും മൗലികാവകാശ ലംഘനത്തിന് ദേശീയ മനുഷ്യാവകാശ കമ്മീഷനോ ഹൈക്കോടതി ഡിവിഷനോ പ്രസക്തമാണ്. മറ്റ് ഭരണ, നികുതി, ലൈസൻസ്, കോടതി, വാങ്ങൽ, സുരക്ഷാ നടപടികൾക്ക് അവരുടേതായ സമയപരിധികളും സേവനചട്ടങ്ങളുമുണ്ട്.