जन-बांग्लादेशक संविधान देशक सर्वोच्च कानून अछि। ई अन्य बातक संग राज्यक मूल सिद्धांत, मौलिक अधिकार आ राज्य शक्तिक संगठन तय करैत अछि। मौलिक अधिकारमे समानता, भेदभावसँ सुरक्षा, जीवन आ व्यक्तिगत स्वतंत्रता, गिरफ्तारी आ आपराधिक कार्यवाहीक दौरान सुरक्षा, आवागमन, सभा, संगठन, अभिव्यक्ति, धर्म, पेशा चुनबाक, संपत्ति आ निजताक स्वतंत्रता शामिल अछि। प्रावधान अनुसार ई अधिकार नागरिक वा प्रत्येक व्यक्तिपर लागू होइत अछि आ कानून द्वारा सीमित कएल जा सकैत अछि। नागरिकक कर्तव्य संविधान आ कानूनक पालन, सार्वजनिक व्यवस्था बनौने रखब, सार्वजनिक कर्तव्य पूरा करब आ सार्वजनिक संपत्तिक रक्षा करब सेहो अछि। राष्ट्रपति संसद द्वारा चुनल जाइत छथि आ सामान्यतः प्रधानमंत्रीक सलाह पर काज करैत छथि। प्रधानमंत्री संसद सदस्य सभमे सँ नियुक्त होइत छथि जे संसदमे बहुमत जुटा सकथि। मंत्रिमंडल सामूहिक रूपेँ संसदक प्रति उत्तरदायी अछि। राष्ट्रीय संसद (Jatiya Sangsad), जे House of the Nation सेहो कहल जाइत अछि, मे अधिकतम 350 सदस्य रहैत छथि: 300 सीधा चुनल जाइत छथि आ 50 सीट महिला लेल आरक्षित अछि। संसद कानून, कर आ विनियोग पारित करैत अछि आ समिति सभक माध्यमे सरकार तथा सार्वजनिक धनक उपयोग पर निगरानी रखैत अछि। बांग्लादेशमे संघीय राज्य वा अलग प्रांतीय स्तर नहि अछि। देश 8 विभाग, 64 जिला (Zila) आ उपजिला वा उपजिला सभमे बाँटल अछि। थाना वा पुलिस-थाना क्षेत्र कानून प्रवर्तन इकाई अछि, अतिरिक्त प्रशासनिक स्तर नहि। स्थानीय स्तर पर यूनियन परिषद वा Union Parishad, उपजिला परिषद, जिला परिषद, नगरपालिका वा Pourashava आ City Corporation काज करैत अछि। वार्ड सभ एहि सभसँ नीचा होइत अछि। संविधान निर्वाचित स्थानीय निकाय लेल प्रशासन, सार्वजनिक व्यवस्था आ सार्वजनिक सेवा संबंधी कानूनी रूपेँ निर्धारित जिम्मेदारी रखैत अछि। एहि निकाय सभकेँ अपन राजस्व आ सरकारी अनुदानसँ धन भेटैत अछि; पहुँच आ जिम्मेदारी निवास स्थान, क्षेत्र आ खास सेवापर निर्भर करैत अछि। चट्टग्राम पहाड़ी क्षेत्रमे अतिरिक्त वैधानिक संस्था लागू अछि, जाहिमे तीन Hill District Council आ CHT Regional Council शामिल अछि। सार्वजनिक प्रशासनमे केंद्रीय मंत्रालय आ स्थानीय प्राधिकरण दुनू शामिल अछि। विभाग स्तर पर Divisional Commissioner, जिला स्तर पर Deputy Commissioner आ उपजिला स्तर पर Upazila Nirbahi Officer काज करैत छथि। मंत्रालय आ विभाग नीति आ नियम तय करैत अछि; विशेष प्राधिकरण, निदेशालय आ संबद्ध कार्यालय ओकर कार्यान्वयन करैत अछि। सार्वजनिक सेवा लेल पहिल संपर्क प्रायः जिम्मेदार विशेष प्राधिकरण, ओकर स्थानीय कार्यालय, Deputy Commissioner कार्यालय वा Upazila Nirbahi Officer धरि पहुँचबैत अछि। नागरिक सेवा कार्यालय जेकाँ एकटा सामान्य देशव्यापी संपर्क केंद्र नहि अछि। सेवा अनुसार शिकायत जिम्मेदार प्राधिकरण, Government Grievance Redress System, वैधानिक शिकायत वा अपील निकाय, अथवा अदालतक माध्यमे कएल जा सकैत अछि। Bangladesh Public Service Commission चयन परीक्षा लैत अछि आ सरकारी सेवामे नियुक्ति संबंधी सलाह दैत अछि। लोक प्रशासन मंत्रालय सेवा नियम, कार्मिक नीति, स्थानांतरण आ प्रशिक्षण तथा करियर मार्गसँ जुड़ल काज करैत अछि। पात्रता, आरक्षण, परीक्षा, नियुक्ति आ पदोन्नति सेवा आ खास पद अनुसार बदलैत अछि। वित्त मंत्रालय सार्वजनिक वित्त, बजट, विनियोग आ पुनर्विनियोजन समन्वय करैत अछि। Finance Division केंद्रीय बजटीय आ वित्तीय मामला देखैत अछि। National Board of Revenue अपन सीमा शुल्क, मूल्यवर्धित कर आ आयकर विभाग मार्फत करक पैघ हिस्सा प्रशासित करैत अछि। केंद्रीय बैंक (Bangladesh Bank) मौद्रिक नीति, विदेशी मुद्रा भंडार, भुगतान प्रणाली आ बैंक तथा वित्तीय संस्थाक निगरानी लेल जिम्मेदार अछि। Controller General of Accounts सरकारी लेखा आ भुगतान संरचना चलबैत अछि। सार्वजनिक खरीद जिम्मेदार खरीद प्राधिकरण BPPA वा CPTU केर ढाँचा अनुसार होइत अछि। प्रक्रियाक अनुसार उपयोगकर्ता कर, शुल्क, लाइसेंस खर्च, प्रमाणित प्रति शुल्क वा अदालत आ खरीद शुल्क दैत छथि। रकम आ समय-सीमा लागू कानून, शुल्क सूची वा सेवा निर्णयसँ तय होइत अछि। सर्वोच्च अदालत न्यायपालिकाक शीर्ष पर अछि; एहि मे Appellate Division आ High Court Division अछि। High Court Division सरकारी कारवाईक कानूनी वैधता देख, writ जारी कऽ आ मौलिक अधिकारक पालन सुरक्षित कऽ सकैत अछि। अधीनस्थ अदालत वैधानिक अधिकार-क्षेत्र आ न्यायिक प्रशासन अनुसार काज करैत अछि। नागरिक विवाद एहि राज्य संबंधी अवलोकनक मुख्य विषय नहि अछि, मुदा सक्षम अदालत चुनबाक समय ओ महत्वपूर्ण भऽ सकैत अछि। कतेको संस्था राज्य शक्ति आ सार्वजनिक धनक निगरानी करैत अछि। संवैधानिक रूपेँ स्वतंत्र Comptroller and Auditor General सार्वजनिक लेखा, प्राधिकरण, अदालत आ सरकारी खर्चक लेखा-परीक्षा करैत अछि। ओकर रिपोर्ट संसदमे जमा होइत अछि आ बादमे Public Accounts Committee सहित अन्य समिति ओकर समीक्षा करैत अछि। Anti-Corruption Commission भ्रष्टाचारक जाँच, कार्यवाही शुरू आ रोकथामक काज कऽ सकैत अछि। National Human Rights Commission शिकायत लैत अछि, अपन पहल पर जाँच कऽ सकैत अछि, हिरासत स्थल पर जा सकैत अछि आ सिफारिश, मध्यस्थता वा कानूनी सहायता दऽ सकैत अछि। समीक्षा कएल आधिकारिक स्रोतमे पूर्णतः कार्यरत लोकपाल व्यवस्था पुष्टि नहि भेल; तेँ एहन कार्यालय अछि, ई मानि नहि लेबाक चाही। सूचना प्राप्त करबाक अधिकार Right to Information Act 2009 सँ निर्धारित होइत अछि। बांग्लादेशक नागरिक निर्धारित फॉर्म पर जिम्मेदार सूचना अधिकारी (Designated Officer) लग सीधे वा ईमेल द्वारा आवेदन दैत छथि। प्राधिकरण सामान्यतः 20 कार्यदिवसक भीतर जवाब दैत अछि, आ कई प्राधिकरण शामिल भेलापर 30 कार्यदिवसक भीतर। जानकारी नहि देल जा सकैत हो तँ सामान्यतः 10 दिनमे आवेदककेँ सूचित करबाक चाही। निर्धारित प्रक्रियामे निर्णयक विरुद्ध अपील कएल जा सकैत अछि; अपीलक निर्णय सामान्यतः 15 दिनमे जारी होइत अछि। तकर बाद 30 दिनक भीतर Information Commission लग शिकायत संभव भऽ सकैत अछि। शुल्क, प्रतिलिपिक प्रारूप आ खास छूट कानून आ सेवा नियमसँ तय होइत अछि। Government Grievance Redress System सरकार द्वारा वादा कएल सेवाक प्रक्रिया वा गुणवत्तासँ संबंधित अछि; अदालतक मामला, सूचना आवेदन, अनुशासनात्मक मामला आ वैधानिक अपील एहि शिकायत मार्गमे नहि अबैत अछि। पुलिस सार्वजनिक व्यवस्था, अपराध रोकथाम, जाँच, यातायात आ आंतरिक सुरक्षाक लेल जिम्मेदार अछि। सीमा बल (Border Guard Bangladesh) सीमा सुरक्षित रखैत अछि, Coast Guard तट आ समुद्रमे काज करैत अछि, आ Ansar तथा Village Defence Party किछु सार्वजनिक सुरक्षा काजमे सहयोग करैत अछि। Armed Forces Division प्रधानमंत्रीक अधीन थलसेना, नौसेना आ वायुसेनाक समन्वय करैत अछि; रक्षा मंत्रालय नागरिक संपर्क उपलब्ध करबैत अछि। राष्ट्रपति सशस्त्र बलक सर्वोच्च सेनापति छथि। संसद हुनकर स्थापना, रखरखाव आ अनुशासन नियंत्रित करैत अछि। युद्ध घोषणा वा युद्धमे भाग लेबाक लेल सामान्यतः संसदीय स्वीकृति चाही। आपातकालमे खास संवैधानिक नियम लागू होइत अछि: राष्ट्रपति द्वारा उद्घोषण लेल प्रधानमंत्रीक प्रतिहस्ताक्षर चाही आ संसदीय स्वीकृति बिना ई अधिकतम 120 दिन मान्य रहैत अछि; किछु अधिकार पर रोक वा निलंबन केवल निर्धारित संवैधानिक प्रक्रियासँ संभव अछि। सरकारी सेवाक लेल राष्ट्रीयता, निवास वा स्थानीय अधिकार-क्षेत्र, वैधानिक शर्त, जरूरी दस्तावेज, समय-सीमा, शुल्क आ जहाँ लागू हो सुरक्षा जाँच महत्वपूर्ण अछि। खास प्राधिकरण आ प्रक्रिया मुद्दा पर निर्भर करैत अछि। सूचना लेल मार्ग Designated Officer सँ जिम्मेदार अपीलीय प्राधिकरण आ Information Commission धरि जाइत अछि; प्रशासनिक शिकायत लेल जिम्मेदार कार्यालय आ Government Grievance Redress System प्रासंगिक भऽ सकैत अछि; भ्रष्टाचार संदेह लेल Anti-Corruption Commission; आ मौलिक अधिकार उल्लंघन लेल National Human Rights Commission वा High Court Division। अन्य प्रशासनिक, कर, लाइसेंस, अदालत, खरीद आ सुरक्षा प्रक्रिया सभक अपन समय-सीमा आ सेवा नियम अछि।
बांग्लादेशमे राज्य
बांग्लादेश संसदीय शासन प्रणाली वाला एकात्मक, संप्रभु गणराज्य अछि। राष्ट्रपति राष्ट्राध्यक्ष छथि, प्रधानमंत्री सरकारक नेतृत्व करैत छथि, आ एक सदन वाला संसद कानून, कर आ राष्ट्रीय बजट पारित करैत अछि। सार्वजनिक प्रशासन, स्थानीय स्वशासन, अदालत, सार्वजनिक वित्त, निगरानी आ सुरक्षा प्राधिकरण अलग-अलग सरकारी काज करैत अछि।
Tip
बांग्लादेशमे पहिने अपन मुद्दाकेँ खास सरकारी प्राधिकरणसँ जोड़ू, एक संग कतेको कार्यालयसँ संपर्क नहि करू। साधारण सेवाक लेल जिम्मेदार प्राधिकरण, क्षेत्र, दस्तावेज, समय-सीमा आ शुल्क महत्वपूर्ण अछि; सूचना, शिकायत, भ्रष्टाचार आ मौलिक अधिकार उल्लंघन अलग-अलग प्रक्रिया सँ चलैत अछि। सभ आवेदन आ समय-सीमा लिखित रूपेँ सुरक्षित राखू, किएक तँ अगिला जिम्मेदार निकाय मुद्दा आ पहिने जारी निर्णय पर निर्भर करैत अछि।

