बङ्गलादेशमा धर्म

२०२२ को अन्तिम जनगणनामा 165,158,616 बासिन्दा अभिलेख भए। मुस्लिम ९१.०८ प्रतिशत, हिन्दू ७.९६ प्रतिशत, बौद्ध ०.६१ प्रतिशत, इसाई ०.३० प्रतिशत र अन्य धर्मावलम्बी ०.०६ प्रतिशत थिए। मुस्लिम जनसङ्ख्या मुख्यतः सुन्नी हो। शिया, अहमदिया, सूफी, बाउल, बहाई, जीववादी तथा आदिवासी आस्थासमुदाय र साना नास्तिक समूह पनि धार्मिक परिवेशका हिस्सा हुन्। बौद्ध समुदाय विशेषतः Chittagong Hill Tracts र Chattogram क्षेत्रमा बस्छन्; Sylhet मा हिन्दूको अनुपात तुलनात्मक रूपमा बढी छ। समुदायअनुसार आदिवासी समूहले बौद्ध, इसाई वा आफ्नै आस्थाका रूप अपनाउँछन्। संविधानको धारा 2A अन्तर्गत इस्लाम राज्य धर्म हो। साथै संविधानले हिन्दू धर्म, बौद्ध धर्म, इसाई धर्म र अन्य धर्मलाई समान हैसियत तथा आस्था व्यक्त, अभ्यास र प्रचार गर्ने अधिकार दिन्छ। धारा 12 ले धर्मनिरपेक्षता, साम्प्रदायिकता र धार्मिक उत्पीडनको निषेध तथा राजनीतिक पक्षपात वा अन्य समूहविरुद्ध धर्मको दुरुपयोगमा रोकबारे व्यवस्था गर्छ। धारा 41 ले धार्मिक समुदायलाई आफ्नै संस्था स्थापना, सञ्चालन र व्यवस्थापन गर्न पनि अनुमति दिन्छ। विद्यालयले विद्यार्थीलाई अर्को धर्मको शिक्षा वा समारोहमा भाग लिन बाध्य पार्न पाउँदैनन्। धार्मिक मामिला मन्त्रालयले सरकारी अनुदान, धार्मिक बिदा, हज तथा उमरा मामिला र तीर्थयात्रा तथा प्रतिनिधिमण्डल कार्यक्रमको निरीक्षण गर्छ। Islamic Foundation ले मस्जिद, इमाम, इस्लामी शिक्षा, हज सेवा र जरूरतमन्दलाई दिइने धार्मिक अनिवार्य भुक्तानी जकात (Zakat) लगायत सहयोग गर्छ। Bangladesh Waqf Administration ले स्थायी रूपमा समर्पित धार्मिक सम्पत्ति (Waqf) को जिम्मेवारी लिन्छ। सामान्यतः जग्गाको स्पष्ट विवरण, वक्फको वर्ग र व्यवस्थापक वा समितिको जानकारीसहित जग्गा रजिस्ट्रार कार्यालय (Sub-Registry) मा दस्तावेज तयार गरिन्छ; त्यसपछि जग्गा अभिलेख नामसारी वा सच्याउने र Waqf प्रशासन, जिल्ला प्रशासन वा निरीक्षकबाट समीक्षा हुन्छ। दर्तामा सूची नम्बर र EC नम्बर प्राप्त हुन सक्छ। तोकिएको शुल्क जग्गा रजिस्ट्रार कार्यालयमा बुझाउनुपर्छ। धार्मिक मामिला मन्त्रालयले तोकिएका सर्तमा मस्जिद, मन्दिर, चर्च, प्यागोडा, ईदगाह, चिहान र हिन्दू श्मशान (Shmashan) लाई सहयोग गर्छ। अनुदान आवेदन निःशुल्क छ; लक्ष्य ९० कार्यदिन तोकिएको छ। स्थानीय अध्यक्ष, जिम्मेवार उपजिला-स्तरीय प्रशासनिक अधिकारी वा सांसदको प्रमाणपत्र वा सिफारिस चाहिन सक्छ। हिन्दू, बौद्ध र इसाई धार्मिक कल्याण ट्रस्टले संस्था, महोत्सव, शिक्षा, कल्याण, छात्रवृत्ति तथा पुजारी र भिक्षु तालिमलाई सहयोग गर्छन्। राष्ट्रिय पाठ्यक्रम तथा पाठ्यपुस्तक बोर्ड (NCTB) को पाठ्यक्रममा धार्मिक शिक्षालाई इस्लामी, हिन्दू, बौद्ध र इसाई विषयमा छुट्याइएको छ। व्यवहारमा विद्यालयमा उपयुक्त शिक्षक नभए गैर-मुस्लिम शिक्षाको पहुँच सीमित हुन सक्छ। Bangladesh Madrasah Education Board को औपचारिक इस्लामी शिक्षा मार्ग इब्तेदायी वा फरकानियाबाट सुरु हुन्छ; त्यसपछि SSC योग्यतासरहको मदरसा योग्यता (Dakhil), HSC सरहको मदरसा योग्यता (Alim), अनि Fazil र Kamil चरण आउँछन्। निजी Dakhil र Alim मदरसा स्थापना तथा मान्यताका नियम 2025 मा नियमन गरिएका थिए। मक्का जाने इस्लामी तीर्थयात्रा हजका लागि सरकारी र निजी दुवै मार्ग छन्। दर्ताका लागि पूर्व-दर्ता प्रमाणपत्र र राहदानीलगायत आवश्यक पर्छ; आधिकारिक हज पोर्टलमा तीर्थयात्री खोज, एजेन्सी इजाजत प्रमाणीकरण र उजुरी माध्यम उपलब्ध छन्। 2026 का लागि पूर्व-दर्ता जम्मा 350,000 BDT तोकिएको थियो। 2027 का लागि दर्ता अन्तिम मिति 26 September 2026, भिसा सम्भावित सुरुवात 28 January 2027 र उडान सुरुवात 8 April 2027 उल्लेख गरिएको थियो। शुल्क, प्याकेज र कोटा हरेक वर्ष बदलिन्छन्; दर्ताअघि आधिकारिक पोर्टलमा जाँच्नुहोस्। उमरा इजाजतप्राप्त सेवा प्रदायकमार्फत र आधिकारिक निर्देशनअनुसार गर्नुपर्छ। २०२६ मा प्रकाशित धार्मिक बिदामा ४ फेब्रुअरी शब-ए-बारात, १७ मार्च शब-ए-कदर, २० मार्च जुमा-तुल-विदा, १९ देखि २३ मार्च ईद-उल-फित्र, १ मे बुद्ध पूर्णिमा, २६ देखि ३१ मे ईद-उल-अजहा, २६ जुन आशुरा, २६ अगस्ट ईद-ए-मिलाद-उन-नबी, ४ सेप्टेम्बर जन्माष्टमी, २० र २१ अक्टोबर दुर्गा पूजा तथा विजयादशमी, र २५ डिसेम्बर क्रिसमस पर्छन्। इस्लामी मिति चन्द्रदर्शनमा निर्भर हुन्छ; सार्वजनिक बिदा भए पनि हरेक समुदायले एउटै तरिकाले मनाउँदैन। धार्मिक विवाह, सम्बन्धविच्छेद, अन्त्येष्टि र अन्य जीवनघटना सामान्यतः सम्बन्धित समुदाय र धर्मगुरुसँग सम्पन्न हुन्छन्। नागरिक जन्म तथा मृत्यु दर्ता भने Registrar General र Bangladesh Registration Information System (BDRIS) मार्फत हुन्छ र धार्मिक समारोहबाट अलग छ। मुस्लिम विवाहमा Muslim Marriages and Divorces (Registration) Act 1974 ले विवाह रजिस्ट्रार (Nikah Registrar) बाट दर्ता अनिवार्य गर्छ। मुस्लिम Family Laws Ordinance 1961 अन्तर्गत सम्बन्धविच्छेदमा पतिले अध्यक्षलाई तलाक (Talaq) सूचना र पत्नीलाई प्रति पठाउनुपर्छ; सिद्धान्ततः ९० दिनको प्रतीक्षा तथा मेलमिलाप अवधि हुन्छ। अर्को विवाहका लागि Arbitration Council को पूर्वस्वीकृति चाहिन्छ। Hindu Marriage Registration Act 2012 ले दर्ता प्रमाणका लागि अनुमति दिन्छ; दर्ता नभएको कारण मात्र हिन्दू विधिअनुसार सम्पन्न विवाह अमान्य हुँदैन। Christian Marriage Act 1872 र Special Marriage Act 1872 को सीमित वैधानिक मार्ग पनि लागू हुन्छ। त्यसैले विवाह, सम्बन्धविच्छेद र उत्तराधिकार लागू धर्म-आधारित पारिवारिक कानुनअनुसार फरक हुन्छन्। समीक्षा गरिएका आधिकारिक स्रोतअनुसार धर्म परिवर्तन दर्ताका लागि केन्द्रीय सामान्य प्रक्रिया छैन। धर्म परिवर्तनलाई सामान्यतः समुदाय वा धर्मगुरुले साथ दिन्छन्; धारा 41 ले धार्मिक अभ्यासको संरक्षण गर्छ। तथापि धर्म परिवर्तन गर्ने व्यक्तिले पारिवारिक वा सामाजिक दबाब, उत्पीडन वा सामाजिक एक्लोपन सामना गर्न सक्छन्। Penal Code को धारा 295A ले धर्म वा धार्मिक विश्वासको जानाजानी र दुर्भावनापूर्ण अपमानलाई दण्डनीय बनाउँछ; सजायमा दुई वर्षसम्म कैद, जरिवाना वा दुवै पर्न सक्छ। धारा 39 अन्तर्गत अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता कानुनी सीमाअधीन छ। फतवा धार्मिक राय मात्र हो; स्थानीय धर्मगुरुलाई राज्य अधिकार वा गैरन्यायिक सजाय दिने वा विवाद फैसला गर्ने अधिकार दिँदैन। तर संरक्षणको व्यवहारिक कार्यान्वयन र पहुँच सबै ठाउँमा समान छैन। हिन्दू, बौद्ध, इसाई, अहमदिया, शिया र आदिवासी समुदायले उत्पीडन, भीड हिंसा, पूजा स्थलमा आक्रमण तथा जमिन र सम्पत्ति विवाद रिपोर्ट गरेका छन्। 2024 को राजनीतिक संक्रमणपछि United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR) ले अल्पसङ्ख्यकमाथि आक्रमण र तोडफोड अभिलेख गर्‍यो; घटना धार्मिक वा राजनीतिक रूपमा प्रेरित थियो कि थिएन, प्रत्येक घटनाअनुसार मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। धम्कीमा प्रहरी र स्थानीय प्रशासनसँगै National Human Rights Commission (NHRC) को अनलाइन उजुरी प्रणाली विचार गर्न सकिन्छ। Chittagong Hill Tracts का सुरक्षा र पहुँच अवस्था राष्ट्रिय प्रवृत्तिभन्दा फरक हुन सक्छन्।