બાંગ્લાદેશમાં પ્રકૃતિ

બાંગ્લાદેશમાં પ્રકૃતિ સંબંધિત તમામ બાબતો માટે એક જ સત્તા જવાબદાર નથી. Ministry of Environment, Forest and Climate Change રાષ્ટ્રીય માળખું આપે છે, જ્યારે Bangladesh Forest Department જંગલો, વન્યજીવો અને અનેક સંરક્ષિત વિસ્તારોનું સંચાલન કરે છે. Department of Environment પર્યાવરણીય નિયમન અને Ecologically Critical Areas (ECAs) સંભાળે છે. Department of Fisheries જળચર સંસાધનો અને માછીમારીનું સંચાલન કરે છે. Bangladesh National Herbarium, Bangladesh Forest Research Institute, સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અને અમલવારી જરૂરી હોય ત્યારે Navy અથવા Police પણ સંશોધન, સંચાલન અથવા અમલવારીમાં ફાળો આપે છે. દેશના મુખ્ય કુદરતી પ્રદેશોમાં દક્ષિણપશ્ચિમનું સુંદરવન મેન્ગ્રોવ અને ભરતી-ઓટનું જંગલ, Chattogram Hill Tracts અને Sylhetનાં પહાડી જંગલો, Madhupur અને Barindનાં સાલ જંગલો, હાઓર અને બીલ ભેજવાળા પ્રદેશો, ચાર અને નવા બનેલા નદીના ટાપુઓ, પૂરનાં મેદાનો, નદીઓ અને દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર આવે છે. ચોમાસાના પૂર, ભરતી-ઓટ, કાંપનું વહન, ડેલ્ટાની રચના, નદીનું ધોવાણ, જમીનનું સંચય અને ખારાશનો પ્રવેશ આ પર્યાવરણને સતત બદલે છે. ચક્રવાત અને તોફાની મોજાંનો ખતરો પરિસ્થિતિતંત્ર અને પ્રવેશને અસર કરી શકે છે, જ્યારે આપત્તિ પ્રતિસાદ અને સ્થળાંતર અલગ આપત્તિ-સંચાલન ક્ષેત્રમાં આવે છે. સુંદરવનનું Reserved Forest આશરે 601,700 હેક્ટર વિસ્તાર ધરાવે છે. UNESCO World Heritage મિલકત આશરે 139,700 હેક્ટર છે અને તેમાં ત્રણ વન્યજીવ અભયારણ્યો છે. મેન્ગ્રોવ નિવાસસ્થાન, ભરતીના માર્ગો અને જોડાયેલા ભૂમિ, મીઠા પાણી તથા દરિયાઈ વિસ્તારોમાં રોયલ બંગાળ વાઘ, ચિત્તલ, ખારા પાણીના મગર, ડૉલ્ફિન અને અનેક જળપક્ષીઓ રહે છે. માછીમારી, મધ અને મીણનું સંગ્રહ તથા અન્ય વનપેદાશો સંરક્ષણને સ્થાનિક આજીવિકા સાથે સીધું જોડે છે. Bangladesh Forest Departmentની નોંધમાં આશરે 818,323.206 હેક્ટર વિસ્તાર આવરી લેતી 58 સંરક્ષિત વિસ્તારની નોંધો છે. તેમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, વન્યજીવ અભયારણ્યો, સમુદાય સંરક્ષણ વિસ્તારો, સફારી ઉદ્યાનો, ઇકો-પાર્ક, વનસ્પતિ ઉદ્યાનો, વિશેષ જૈવવૈવિધ્ય સંરક્ષણ વિસ્તારો અને પરંપરાગત વારસા અથવા કુંજબન સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે. બાંગ્લાદેશમાં બે Ramsar સ્થળો—સુંદરવન અને Tanguar Haor—છે; દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તાર અથવા દરિયાઈ અનામત તરીકે Swatch of No Groundનો સમાવેશ થાય છે. સીમાઓ અને હાલની કાનૂની સ્થિતિ સંબંધિત ગેઝેટ અથવા Bangladesh Forest Department અથવા Department of Fisheriesની હાલની માહિતી સાથે તપાસવી જોઈએ. વન્યજીવ રક્ષણમાં એશિયન હાથી, હૂલોક ગિબન, ફિશિંગ કૅટ, ગંગા નદીની ડૉલ્ફિન, ઇરાવડી ડૉલ્ફિન, ઘડિયાલ, ખારા પાણીનો મગર, દરિયાઈ કાચબા, ઇલિશ, સ્થળાંતરી જળપક્ષીઓ અને ગીધ જેવી પ્રજાતિઓ આવે છે. 2015ના રાષ્ટ્રીય પ્રાણી-રેડ લિસ્ટ મૂલ્યાંકનમાં 1,619 પ્રજાતિઓ આવરી લેવાઈ હતી; વનસ્પતિનું રેડ લિસ્ટ 2024માં પ્રકાશિત થયું. આ રાષ્ટ્રીય શ્રેણીઓ વૈશ્વિક સંરક્ષણ શ્રેણીઓ સાથે આપમેળે મેળ ખાતી નથી. નિવાસસ્થાનનો નાશ અને વિખંડન, અતિશોષણ, ગેરકાયદેસર વેપાર, પ્રદૂષણ, આક્રમક પ્રજાતિઓ, હવામાનને લગતા ખારાશના ફેરફારો અને માછીમારીમાં અકસ્માતે પકડાવું જુદી પ્રજાતિઓ માટે અલગ જોખમ ઊભાં કરે છે. વનમાં વસવાટ, લાકડું અને બિનલાકડાની વનપેદાશો, શિકાર, પકડ, સંગ્રહ અને માછીમારી માટે લાઇસન્સ, સંરક્ષિત વિસ્તારના નિયમો, વ્યવસ્થાપન યોજનાઓ, ગેઝેટ અને રાષ્ટ્રીય કાયદા લાગુ પડે છે. સંબંધિત કાયદામાં Wildlife (Conservation and Security) Act 2012, Bangladesh Environment Conservation Act 1995, Ecologically Critical Area Management Rules 2016, Bangladesh Biodiversity Act 2017, Forest Act 1927 અને Marine Fisheries Act 2020નો સમાવેશ થાય છે. ઇલિશ અભયારણ્યો, માછીમારી પર પ્રતિબંધના સમયગાળા, સાધનોની મર્યાદાઓ અને પ્રજાતિ-વિશિષ્ટ નિયમો માછીમારીના પ્રવેશને મર્યાદિત કરી શકે છે. સહ-સંચાલન સમિતિઓમાં Forest Department, વંશીય સમુદાયો અને સ્થાનિક રહેવાસીઓ હોઈ શકે છે, પરંતુ ભાગીદારીથી જમીન અથવા સંસાધનો પર માલિકી હક આપમેળે મળતા નથી. પ્રવેશ ફી, હોડી પરમિટ, માર્ગદર્શકની જરૂરિયાત, મોસમી બંધ, મંજૂર સાધનો અને સંગ્રહની મર્યાદાઓ સ્થળ પ્રમાણે બદલાય છે. Bangladesh Forest Department સ્થળ પ્રમાણે ટિકિટ અને રોયલ્ટીની માહિતી આપે છે, પરંતુ કેટલીક દર-યાદીઓ જૂની હોઈ શકે છે; તેથી પ્રવાસ અથવા વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિ પહેલાં હાલની ફી, પરમિટના માર્ગ, પ્રક્રિયાનો સમય અને ખુલ્લા રહેવાની શરતોની ખાતરી કરવી જરૂરી છે. કુદરત આધારિત મનોરંજનમાં વન્યજીવ નિરીક્ષણ, વનમાર્ગો, સુંદરવનની હોડીયાત્રા, ઇકો-પાર્ક અને વનસ્પતિ ઉદ્યાનોનો સમાવેશ થાય છે. મુલાકાતીઓએ ભરતી-ઓટ, પ્રવાહ, હોડી, ગરમી, પાણીની અછત, દૂરના સ્થળ સુધી પહોંચ અને વાઘ, હાથી, મગર અથવા સાપ સાથેના સામના અંગે સાવચેતી રાખવી જોઈએ. મુખ્ય વિવાદોમાં વનમાં અતિક્રમણ, જમીનનું રૂપાંતર, ગેરકાયદેસર લાકડાકાપ અને વન્યજીવ વેપાર, મેન્ગ્રોવ અને ભેજવાળા વિસ્તારોને અસર કરતી ઝીંગા ખેતી, માછીમારીનું દબાણ અને અકસ્માતે પકડાવું, જહાજોની અવરજવર, અવાજ, પ્રદૂષણ, માળખાકીય અને ઊર્જા પ્રોજેક્ટ, પ્રવાસનનું દબાણ તથા માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષનો સમાવેશ થાય છે. Forest Academy, Forest Science and Technology Institutes, Bangladesh National Herbarium, યુનિવર્સિટીઓ અને Bangladesh Forest Research Institute મારફતે તાલીમ અને સંશોધન ઉપલબ્ધ છે. યોગ્ય સંપર્ક અને પ્રક્રિયા સ્થળ, પ્રજાતિ, પરમિટ, સંરક્ષિત વિસ્તારના દરજ્જા અને ચોક્કસ વિવાદ પર આધારિત છે.