बङ्गलादेशमा सञ्चारमाध्यम

बङ्गलादेशमा सबै सञ्चारमाध्यमका लागि एउटै राज्य निकाय छैन र सबै सेवा समेट्ने देशव्यापी पोर्टल पनि छैन। जिम्मेवारीमा सूचना तथा प्रसारण मन्त्रालय, सूचना विभाग (তথ্য অধিদফতর (PID)), Bangladesh Telecommunication Regulatory Commission (BTRC), Bangladesh Press Council, Bangladesh Television, Bangladesh Betar, Press Institute Bangladesh, National Institute of Mass Communication, Information Commission र Copyright Office लगायत पर्छन्। मुद्रण प्रेस तथा प्रकाशन (घोषणा र दर्ता) ऐन 1973 अन्तर्गत पत्रपत्रिका र समाचार एजेन्सीले प्रकाशनअघि घोषणा र दर्ता गर्नुपर्छ; जिल्ला मजिस्ट्रेट यसको जिम्मेवार हुन्छन्। Bangladesh Press Council Act 1974 अन्तर्गत सञ्चालन हुने Bangladesh Press Council ले प्रेस स्वतन्त्रताको संरक्षण र पत्रकारिताका मापदण्डसम्बन्धी उजुरी हेर्छ। पत्रकार, पत्रपत्रिका र समाचार एजेन्सीको आचारसंहिता 1993 को हो र 2002 मा संशोधन गरिएको थियो। उजुरी परिषद्का सचिवलाई लिखित रूपमा दिनुपर्छ र सञ्चारमाध्यम, रिपोर्ट, उजुरीका कारण, उपलब्ध प्रमाण, पहिलेको जवाफ वा प्रकाशन स्थिति तथा समानान्तर अदालत मुद्दा नभएको विवरण खुलाउनुपर्छ। घोषणा अस्वीकारविरुद्ध बढीमा ४५ दिनभित्र रद्दविरुद्ध अपिलका लागि बढीमा ६० दिनको अवधि छ। अनलाइन समाचार पोर्टलका दर्ता, नवीकरण र बोलपत्र प्रक्रिया PID ले सञ्चालन गर्छ र दर्ता भएका पोर्टल तथा IP टेलिभिजन सेवाको सूची राख्छ। सबै प्रक्रियाका शुल्क र समय एकै किसिमले प्रकाशित छैनन्। Bangladesh Television (BTV) ले बाङ्ला र अङ्ग्रेजीमा समाचार तथा शिक्षा, स्वास्थ्य, सूचना र मनोरञ्जन कार्यक्रम प्रसारण गर्छ। यसको स्थलीय सेवा दिनको करिब १७.५ घण्टा र स्याटेलाइट सेवा २४ घण्टा चल्छ। BTV का अनुसार दुई पूर्ण टेलिभिजन केन्द्र, १४ रिले स्टेशन र करिब ९५ प्रतिशत भूभाग तथा ९७ प्रतिशत जनसङ्ख्यामा पहुँच छ। BTV ले वेब स्ट्रिम, एप, Facebook र YouTube बाट पनि सामग्री वितरण गर्छ। Bangladesh Betar ले AM, FM र shortwave प्रयोग गर्छ र प्रत्यक्ष सेवा, एप, कार्यक्रम तथा समाचार अभिलेख, श्रोता क्लब तथा प्रतिक्रिया, उजुरी र सूचना माध्यम दिन्छ। टेलिभिजन रिसेप्सन, केबल प्रदायक, सिग्नल प्रसारण, वितरण र विदेशी सशुल्क च्यानलका लागि छुट्टाछुट्टै इजाजत प्रक्रिया छन्। BTRC ले आवृत्ति, स्याटेलाइट, अवतरण अधिकार र दूरसञ्चार पूर्वाधारलगायत विषयको निगरानी गर्छ। केबल तथा वितरण अनुमतिका आवेदन myGov वा BTV बाट बुझाउन सकिन्छ र जिल्ला प्रशासनको सिफारिस चाहिन सक्छ। स्ट्रिमिङ प्लेटफर्मअनुसार फरक र खण्डित छ। BTRC कागजातले IP-आधारित स्ट्रिमिङ सेवा, IPTV र भिडियो-अन-डिमान्ड छुट्याउँछन्। इन्टरनेट सेवा प्रदायकले दिने केही OTT वा IoT सेवाका लागि नयाँ निर्देशिका नआउँदासम्म ISP Guideline को दफा 20.3 ले BTRC को पूर्वस्वीकृति माग्छ। समान राष्ट्रिय सूची, सार्वजनिक पहुँच पोर्टल वा सामान्य सदस्यता मूल्य दस्तावेजमा छैन। प्रयोगकर्तालाई सामान्यतः उपयुक्त उपकरण, डेटा वा ब्रडब्यान्ड जडान र प्लेटफर्मअनुसार खाता चाहिन्छ। खर्चमा इन्टरनेट वा मोबाइल शुल्क र सम्भावित प्लेटफर्म शुल्क पर्छ। One Country One Rate सम्बन्धी पुरानो प्रकाशनमा 5 Mbps का लागि मासिक अधिकतम 500 BDT, 10 Mbps का लागि 800 BDT र 20 Mbps का लागि 1,200 BDT उल्लेख थियो; हालको लागत बताउनुअघि 2026 का शुल्क सूचना फेरि जाँच्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालले प्रकाशन, टिप्पणी, रिपोर्ट, सामाजिक परिचालन र सार्वजनिक सूचना सम्भव बनाउँछन्। व्यक्तिगत सामाजिक सञ्जाल खाताका लागि सामान्य इजाजत आवश्यकता दस्तावेजमा छैन; अनलाइन समाचार पोर्टलको दर्ताले हरेक निजी पोस्टलाई अनुमति दिँदैन। प्लेटफर्मका सर्तसँगै 2026 मा सूचीकृत Cyber Security Act र Personal Data Protection Act लगायत हालका राष्ट्रिय कानुनी आधार लागू हुन्छन्। 2026 जुलाईमा साइबर सुरक्षा कानुनका संशोधनमाथि छलफल जारी रहेकाले कानुनी अवस्था परिवर्तनशील छ। हटाउने, रिपोर्ट गर्ने वा आपराधिक नियमको ठोस मूल्याङ्कन त्यसबेला लागू कानुनका आधारमा मात्र गर्न सकिन्छ। सामान्य जोखिममा भ्रामक सूचना, घृणायुक्त अभिव्यक्ति, दुर्व्यवहार, उत्पीडन, हानिकारक सामग्री र व्यक्तिगत डेटा खुलासा पर्छन्। पत्रकारिताका लागि सामान्य वैधानिक व्यावसायिक इजाजतपत्र दस्तावेजमा छैन। PID को Press Accreditation Policy 2025 ले पहुँचको प्रमाणका रूपमा मान्यता दिन्छ, तर पेशा गर्न सामान्य अधिकार स्थापित गर्दैन। मान्यता खारेजविरुद्ध Press Accreditation Appeal Committee मा जान सकिन्छ। Press Institute Bangladesh ले मुद्रित, विद्युतीय र अनलाइन पत्रकारका लागि डिजिटल, मोबाइल, डेटा, फोटो, खोजमूलक, बालबालिका र सामुदायिक रेडियो पत्रकारितासहित तालिम दिन्छ। व्यक्ति वा संस्था/प्रेस क्लबमार्फत आवेदन दिन सकिन्छ। National University को Postgraduate Diploma in Journalism (PGDJ) एक वर्ष, दुई सेमेस्टर र ४० क्रेडिटको कार्यक्रम हो; ५० स्थान छन् र पछिल्लो आवेदन शुल्क 600 BDT तथा पाठ्यक्रम शुल्क 16,000 BDT थियो। मिति बदलिन सक्छ र ६० प्रतिशत उपस्थिति आवश्यक छ। National Institute of Mass Communication ले अनलाइन आवेदनसहित सरकारी सञ्चार तालिम पनि दिन्छ। बाल संरक्षणमा सञ्चार साक्षरता, सुरक्षित खाता सेटिङ, स्रोत जाँच, समस्या भएका सामग्री रोक्ने वा रिपोर्ट गर्ने र वयस्क वा शिक्षकको सहयोग पर्छ। BTRC ले अभिभावकीय मार्गदर्शन र सुरक्षित इन्टरनेट प्रयोगका स्रोत दिन्छ। करिब २९,००० सहभागी भएको २०२५ UNICEF Bangladesh U-Report सर्वेक्षणमा करिब दुईतिहाइले सामाजिक सञ्जालको भ्रामक सूचनालाई तनावको ठूलो स्रोत भने; करिब सातमध्ये एकले दुर्व्यवहार वा नकारात्मक टिप्पणी, १४ प्रतिशतले हानिकारक वा तनावदायी सामग्री र १७ प्रतिशतले अनलाइन कम सुरक्षित महसुस गरेको बताए। आधिकारिक स्रोतमा सामाजिक सञ्जाल खाताका लागि समान देशव्यापी वैधानिक न्यूनतम उमेर दस्तावेजमा छैन। पहुँच असमान छ; MICS 2025 ले ७२.१ प्रतिशत घरपरिवारमा घरमै इन्टरनेट पहुँच रहेको बताउँछ। संविधानको धारा 39 ले विचार, विवेक, वाणी, अभिव्यक्ति र प्रेस स्वतन्त्रताको संरक्षण गर्छ। राज्य सुरक्षा, विदेशी राष्ट्रसँग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध, सार्वजनिक व्यवस्था, शिष्टता र नैतिकता, अदालतको अवहेलना, मानहानि वा उक्साहटलगायत कारणले प्रतिबन्ध हुन सक्छ। धारा 43 ले उचित कानुनी प्रतिबन्धको अधीनमा सञ्चार र गोपनीयता संरक्षण गर्छ। Right to Information Act 2009 अन्तर्गत बङ्गलादेशका नागरिकले जिम्मेवार निकायसँग लिखित, विद्युतीय वा इमेलमार्फत सूचना माग्न सक्छन्। सामान्यतः २० कार्यदिनभित्र जवाफ दिनुपर्छ; अर्को निकाय संलग्न भए बढीमा ३० कार्यदिन लाग्न सक्छ। अस्वीकारको सूचना १० कार्यदिनभित्र दिनुपर्छ। अपिलको निर्णय १५ कार्यदिनभित्र आउनुपर्छ; त्यसपछि ३० दिनभित्र Information Commission मा उजुरी दिन सकिन्छ। जीवन, पक्राउ वा रिहाइसम्बन्धी सूचना वैधानिक अपवाद लागू नभए २४ घण्टाभित्र दिनुपर्छ। Copyright Act 2023 ले साहित्यिक, नाटकीय र संगीत कृति, ध्वनि रेकर्डिङ, चलचित्र, रेडियो तथा टेलिभिजन सामग्री र सफ्टवेयरलगायतको संरक्षण गर्छ। दर्ता अनिवार्य छैन, तर प्रमाणका रूपमा उपयोगी हुन सक्छ। आर्थिक अधिकार हस्तान्तरण वा इजाजत दिन सकिन्छ; लेखकका अधिकार र आर्थिक अधिकार सम्मान गर्नुपर्छ। खास प्रयोगका लागि हालको शुल्क र Copyright Office का लागू आवश्यकताहरू जाँच्नुहोस्। सूचना अनुरोध, Press Council उजुरी, अपिल, मान्यता र दर्ता प्रक्रिया, BTV वा Bangladesh Betar मा प्रतिक्रिया तथा पत्रकारिता तालिमबाट सहभागिता सम्भव छ। UNICEF U-Report ले युवाको थप सहभागिता तथ्याङ्क दिन्छ, तर कानुनी अधिकार स्थापित गर्दैन।