ၶၢဝ်းၸူဝ်ႈၸၢတ်ႈၼႂ်းမိူင်းပင်းၵလႃးဒေႉ

မိူင်းပင်းၵလႃးဒေႉမီးၶွပ်ႇၸိုင်ႈမိူင်းတႃႇၶၢဝ်းၸူဝ်ႈၸၢတ်ႈ၊ ၸတ်းၵၢၼ်ၽၢၼ်ႇၸႄႈတွၼ်ႈ၊ upazila (ၸႄႈတွၼ်ႈယွႆႈ)၊ ၸႄႈဝဵင်း၊ လႄႈ city corporation။ တၢင်းၶဝ်ႈထိုင်ၸၢင်ႈပိူင်ႈၼႂ်းဝၢၼ်ႈ/ဝဵင်း ၵွပ်ႈၵၢၼ်ဝၢႆး၊ ၵၢၼ်ၶၢႆႉတီႈ၊ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈၵူၼ်းၼႂ်းတီႈ၊ လႄႈႁႅင်းၸုမ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ ၶေႃႈမုၼ်းၵူၼ်းပႃႈၼမ်ၸႅၵ်ႇဢายุ 0–14၊ 15–64၊ 65 ၶိုၼ်ႈၼိူဝ်။ Census ၵူၼ်းလႄႈႁိူၼ်း 2022 ၼပ်ႉၶၼ် dependency ratio ၸိုင်ႈမိူင်း 52.64၊ ဝၢၼ်ႈ 56.09၊ ဝဵင်း 45.63။ ၸုမ်းၼပ်ႉဢายุၼႆႉတႅၼ်းႁၢင်ႈၵူၼ်း၊ ဢမ်ႇမၵ်းမၢႆသုၼ်ႇလႆႈႁပ်ႉငိုၼ်းထႅမ်တူဝ်မၼ်း။ လူင်းမၢႆၵိူတ်ႇတီႈၽူႈလူင်းမၢႆၼႂ်းတီႈ ပဵၼ်သက်သေဢายุတႃႇၵူႈပိူင်။ ၽိုၼ်ၵိူတ်ႇၸႂ်ႉတႃႇႁပ်ႉႁဵၼ်း၊ ၵၢၼ်တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း၊ ယိုၼ်ယၼ်ဢายุ၊ လႄႈယွၼ်း National Identity Card (NID)။ ပိူင်ပၢႆးႁဵၼ်းမၵ်းမၢႆၶဝ်ႈၸၼ်ႉငဝ်ႈတီႈဢายุ 6၊ ႁဵၼ်း 5 ပီ၊ lower secondary ႁူဝ်ႁၢင်ႈ 11–13၊ secondary 14–15၊ higher secondary 16–17။ ၸိုင်ႈမိူင်းမုင်ႈမွင်းႁႂ်ႈပၢႆးႁဵၼ်းလၢႆႈလႄႈၶၢမ်ႇဢဝ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈၶဝ်ႈထိုင်တႄႉၶိုၼ်ႈၵပ်းတီႈယူႇ၊ ငိုၼ်းၼႃႈႁိူၼ်း၊ လႄႈႁူင်းႁဵၼ်းမီးတီႈ။ ၵူတ်းမၢႆၵၢၼ်ပၼ်ၶၢဝ်းလႅၵ်ႈထႅင်ႈၼႂ်းဝၢႆးဢายุယႂ်ႇ။ ၵၢၼ်ဢၼ်ၵူၼ်းတႂ်ႈ 14 ႁဵတ်းၼၼ်ႉႁၢမ်ႈ။ ၵူၼ်းဢายุ 14 ႁွတ်ႈတႂ်ႈ 18 ပဵၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ဢายุၼုမ်ႇ၊ ႁဵတ်းလႆႈမိူဝ်ႈမီးၽိုၼ်ၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီတီႈမေႃယႃမီးလိၵ်ႈမၢႆ။ ၼႂ်းႁူင်းၸၢၵ်ႈ/မႆႉတူး ၶွပ်ႇ 5 ၸူဝ်ႈမူင်းတေႃႇဝၼ်း၊ 30 ၸူဝ်ႈမူင်းတေႃႇဝူင်ႈ။ ၼႂ်းၸုမ်းတၢင်ႇဢၼ် 7 ၸူဝ်ႈမူင်း/ဝၼ်း၊ 42 ၸူဝ်ႈမူင်း/ဝူင်ႈ။ ၵၢၼ်ၵၢင်ၶိုၼ်း 7 pm–7 am၊ ၵၢၼ်ၽေး၊ တႂ်ႈလိၼ်၊ လႄႈၼႂ်းၼမ်ႉ ႁၢမ်ႈ။ ၶွပ်ႇဢายุၵၢၼ်တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းပိူင်ၵူတ်းမၢႆၸႅၵ်ႇတၢင်ႇၵၢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ/ၵူၼ်းယႂ်ႇ။ Child Marriage Restraint Act 2017 မၵ်းမၢႆလုၵ်ႈဢွၼ်ႇပဵၼ်ၸၢႆးတႂ်ႈ 21 ဢမ်ႇၼၼ်ယိင်းတႂ်ႈ 18။ ၽိုၼ်ၵိူတ်ႇ၊ NID၊ ၽိုၼ်ႁူင်းႁဵၼ်း၊ passport ၸၢင်ႈယိုၼ်ယၼ်ဢายุ။ ၶေႃႈယกเว้นၶိုၵ်ႉၶၢႆႉလူဝ်ႇၶေႃႈၸီႉၼႄတီႈလုမ်းတတ်းသိၼ်၊ ၵၢၼ်ႁူမ်ႈၸွမ်းၽွၼ်းလီလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၶေႃႈယွမ်းႁပ်ႉၽူႈပိူင်ၵူၼ်း/မႄႈပေႃႈ၊ လႄႈလၢႆးၵၢၼ်ဢၼ်မၵ်းမၢႆ။ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၼႂ်းတီႈ၊ ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈ၊ ရဲ၊ လႄႈၽူႈၼႃႈၵၢၼ်ယိင်း/ၵူၼ်းထႅမ်ၸၢင်ႈၸွႆႈႁႄႉ ဢမ်ႇၼၼ်ၵိုတ်း။ လူင်းမၢႆၵၢၼ်တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၸွမ်းၽူႈမၢႆ လႄႈပိူင်ၵူတ်းမၢႆပၢႆးၵူၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇ။ National Youth Policy 2017 ၸႂ်ႉဢายุ 18–35၊ ၵူၺ်းၵႃႈ survey/statistics ၵၢၼ်ၸႂ်ႉ 15–29။ ၼႆႉမိူင်းပင်းၵလႃးဒေႉဢမ်ႇမီးၶေႃႈမၵ်းမၢႆလုၵ်ႈၼုမ်ႇလဵဝ်တႃႇၵူႈပရူဝ်ႇၵရႅမ်။ ၵၢၼ်ထႅမ်လုၵ်ႈၼုမ်ႇတူၵ်းၼိူဝ်ပၢႆးႁဵၼ်း၊ ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉၽၢႆႇမိုဝ်း၊ ၵၢၼ်၊ ၵၢၼ်တင်ႈၶွမ်ႇပၼီႇ၊ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈ၊ လႄႈၵၢၼ်ထႅမ်ၵူၼ်း။ Department of Youth Development တႂ်ႈ Ministry of Youth and Sports ပဵၼ်ၽူႈပၼ်ၵၢၼ်ၵၢင်။ ၵၢၼ်ပၢႆးႁဵၼ်းၵႂႃႇၵၢၼ် ၸၢင်ႈမီးဢမ်ႇမီးၵၢၼ်၊ ၵၢၼ်ဢမ်ႇတဵမ်၊ ၶၢႆႉမိူင်း၊ လႄႈၶဝ်ႈထိုင်ပၢႆးၽိုၵ်းၽွၼ်ႉၶွပ်ႇၶၢတ်ႇ။ ၶၢဝ်းၵူၼ်းယႂ်ႇပႃႈၼမ်မီးၶဝ်ႈၵၢၼ်၊ ႁပ်ႉပုၼ်ႈၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၶၢႆႉမိူင်း၊ ၵူၼ်းပႃႈၼႃႈႁိူၼ်းသဵင်ႈ၊ လႄႈၵၢၼ်ပႂ်ႉၵိုတ်း။ ဢမ်ႇမီးပရူဝ်ႇၵရႅမ်ၸိုင်ႈမိူင်းလဵဝ်ၵုမ်းၵူႈၶၢဝ်းၵူၼ်းယႂ်ႇ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းၵူၼ်းထဝ်ႈ National Policy on Older Persons 2013 ပဵၼ်ၶွပ်ႇၼေႃႇယၢမ်း။ Old Age Allowance ပီ 2025–26 တႃႇၽူႈယွၼ်းဢၼ်လႆႈၶေႃႈမၵ်းမၢႆ ပႃႈၼမ်လူဝ်ႇယူႇတႃႇမိူဝ်းၼႂ်းတီႈ၊ ၸၢႆး 65 ၶိုၼ်ႈ/ယိင်း 62 ၶိုၼ်ႈ၊ ၽိုၼ်ၵိူတ်ႇ/NID၊ လႄႈငိုၼ်းၶဝ်ႈလိူၼ်ၵၢင်ဢမ်ႇၼမ်လိူဝ် BDT 10,000။ လိူၵ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းဢမ်ႇမီးၽူႈထႅမ်၊ ဢမ်ႇမီးတီႈလိၼ်၊ ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ၊ ၵူၼ်းပႃႈၼႃႈႁိူၼ်းသဵင်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ယူႇၵေႃႉလဵဝ်။ ငိုၼ်းထႅမ် BDT 650/လိူၼ် တႃႇ 61 lakh ၵေႃႉ၊ ပၼ်ၽၢၼ်ႇ mobile financial service၊ agent banking၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵွင်ႉၵၢၼ်ငိုၼ်း။ ၽူႈမီးပၼ်ပင်ၵိုတ်း၊ Vulnerable Group Development၊ ဢမ်ႇၼၼ်ငိုၼ်းထႅမ်ပုံမှန်တၢင်ႇၸုမ်းၸိုင်ႈမိူင်း/NGO ၸၢင်ႈဢမ်ႇလႆႈႁပ်ႉ။ မိူင်းပင်းၵလႃးဒေႉဢမ်ႇမီးပိူင် care insurance၊ ၸၼ်ႉၵၢၼ်တူၺ်းထိုင်၊ ဢမ်ႇၼၼ်ငိုၼ်းထႅမ်ၵၢၼ်တူၺ်းထိုင်ႁူမ်ႈၵူႈပိူင် ဢၼ်ယိုၼ်ယၼ်လႆႈ။ ၵူၼ်းထဝ်ႈ/မီးမသန်စွမ်း ပႃႈၼမ်ယူႇတီႈၵၢၼ်တူၺ်းထိုင်ၼႃႈႁိူၼ်း/ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း။ Parents Maintenance Act 2013 တိုၵ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈၸွႆႈပၼ်ၶဝ်ႈ၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈ၊ ၵၢၼ်ယူတ်းယႃ၊ ႁိူၼ်းယူႇ၊ လႄႈၶၢဝ်းမီးၸွမ်းပေႃႈမႄႈ။ ၵၢၼ်ထႅမ်တၢင်းၵၢၼ်မီးၶွပ်ႇ၊ ၵပ်းငိုၼ်းၶဝ်ႈ/မသန်စွမ်းပႃႈၼမ်။ Department of Social Services ၵုမ်းငိုၼ်းထႅမ်မသန်စွမ်းလႄႈၵွင်ႉငိုၼ်းပၢႆးႁဵၼ်း၊ ၸႂ်ႉ Disability Information System လူင်းမၢႆ ဢမ်ႇၼၼ်ၽိုၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၼႂ်းလၢႆးၵၢၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇ။ လွင်ႈသုမ်းၵူႈၶၢဝ်းၸူဝ်ႈၸၢတ်ႈမီး ၵၢၼ်တဵၵ်းတဵင်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၵႃႉၵူၼ်း၊ ၵၢၼ်တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၸႅၵ်ႇၵၼ်ၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၵၢၼ်ၵပ်းၵၢၼ်တတ်းသိၼ်၊ လႄႈၽေးသၽႃႇဝ/ၽေးၵိူတ်ႇၵူၼ်း။ Child Helpline 1098 ပိုတ်ႇ 24 ၸူဝ်ႈမူင်း တႃႇၵုမ်းၵူၼ်း၊ ၸွႆႈဢွၵ်ႇ၊ ၶႄႈၶႂ်ႈ၊ ၵၢၼ်ၵူတ်းမၢႆ၊ လႄႈသူင်ႇၵႂႃႇတီႈၵၢၼ်ထႅမ်။ Women and Children Violence Helpline 109၊ ၽူႈႁွင်ႉၽေးၸိုင်ႈမိူင်း 999၊ fire service 102၊ ၽိုၼ်ႁူမ်ႈၽေး 1090။ ၸုမ်းၸိုင်ႈမိူင်း၊ ရဲ၊ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၼႂ်းတီႈ၊ NGO ၸၢင်ႈပၼ်ၵၢၼ်ႁူမ်ႈ၊ တီႈလွတ်ႈၽေးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ လႄႈၵၢၼ်ၶိုၼ်းယူႇၸွမ်းၼႃႈႁိူၼ်း/ၸုမ်း။ ၽူႈၸွႆႈၵူတ်းမၢႆၸိုင်ႈမိူင်း portal မိူဝ်ႈလဵဝ်ၸႂ်ႉ 16699၊ တႃႇ directory ရဲတၢင်ႇဢၼ်တိုၵ်ႉမီး 16430၊ ၵွပ်ႈၼႆထတ်းမၢႆၵွၼ်ႇယုမ်ႇ။ လၵ်းၵၢၼ် social security ၼႂ်းလၵ်းမိူင်းၵူၼ်းမၢႆထိုင်ၵၢၼ်ထႅမ်ၵူၼ်းၺႃးၽေးဢမ်ႇၸႂ်ႈၵေႃႉၵေႃႉ၊ ဢမ်ႇမီးၵၢၼ်၊ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်၊ မသန်စွမ်း၊ ပႃႈၼႃႈႁိူၼ်းသဵင်ႈ၊ မၼ်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇမႃႇ။ ငိုၼ်းထႅမ်တႄႉပႃႈၼမ်ပဵၼ်ပိူင်တႃႇၵူၼ်းမၵ်းမၢႆ၊ ၶိုၼ်ႈၵပ်းငိုၼ်းၽၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ၽိုၼ်၊ လၢႆးလိူၵ်ႈ၊ လႄႈႁႅင်းၼႂ်းတီႈ။ Hotline ဢမ်ႇမီးၵႃႈတေႃႇတူဝ်ပိူင်ၵၢင်၊ ၵူၺ်းၵႃႈၵႃႈၶၢႆႉတီႈ၊ ၶၢဝ်းပႂ်ႉ၊ လႄႈတၢင်းၶဝ်ႈထိုင် office/provider ၸၢင်ႈပိူင်ႈၼမ်။