बांगलादेशातील भाषा

शाळा, सरकारी कार्यालये, न्यायालये, राष्ट्रीय प्रसारमाध्यमे आणि सांस्कृतिक निर्मितीमध्ये बांगला तिच्या प्रमाणित रूपात आणि बांगला लिपीत वापरली जाते. उपलब्ध BBS सर्वेक्षणांनुसार, 99.17 टक्के लोकसंख्या बांगला ही पहिली भाषा म्हणून बोलते; 6.10 टक्के लोक इंग्रजीला दुसरी भाषा मानतात. ही सर्वेक्षणे भाषांचे वितरण आणि वापर दाखवतात, पण भाषेच्या स्थितीचे संपूर्ण मूल्यमापन किंवा पूर्ण भाषाजनगणनेची जागा घेत नाहीत. सिल्हेटी, चिटगाँगियन, नोआखाली आणि रंगपुरी यांसारखी प्रादेशिक बांगला भाषारूपे प्रामुख्याने कुटुंबात, स्थानिक दैनंदिन जीवनात आणि संस्कृतीत वापरली जातात. सिल्हेटीची ऐतिहासिक लेखन आणि साहित्यपरंपराही आहे. या भाषारूपांची स्वतंत्र राज्यभाषा म्हणून नोंद नाही. बांगलादेशाचे संविधान राष्ट्रीय भाषेचे तसेच स्थानिक संस्कृती आणि परंपरांचे संरक्षण करते. समानता आणि भेदभावास मनाई ही तत्त्वे भाषिक प्रवेशालाही लागू होतात. तथापि, समान मान्यता असलेल्या अल्पसंख्याक सह-अधिकृत भाषांची देशव्यापी व्यवस्था नोंदलेली नाही. चकमा, मरमा, कोकबोरोक किंवा त्रिपुरा, गारो, खासी, मणिपुरी, संताली, कुरुख, मुंडारी, रखाइन आणि इतर स्थानिक भाषा बोलणारे समुदाय विशेषतः चिटगाँग हिल ट्रॅक्ट्समध्ये आणि मैमनसिंह, सिल्हेट, राजशाही तसेच किनारी भागांसारख्या प्रदेशांत राहतात. 1987 च्या बांगला भाषा कायद्यानुसार सरकारी कार्यालये, निमसरकारी संस्था, न्यायालये आणि स्वायत्त संस्थांनी सामान्यतः नोंदी, पत्रव्यवहार, न्यायालयीन युक्तिवाद आणि इतर कायदेशीर कामकाज बांगलामध्ये करणे अपेक्षित आहे. परदेशी राष्ट्रांशी होणारा पत्रव्यवहार याला अपवाद आहे. या कायद्यानुसार दुसऱ्या भाषेतील अर्ज किंवा अपील अवैध ठरू शकते. इंग्रजी अनुवाद समजून घेण्यास मदत करू शकतात; परंतु संविधानाशी विसंगती असल्यास अधिकृत बंगाली घटनात्मक मजकूर प्रामाणिक मानला जातो. शिक्षणात शिक्षण मंत्रालय, राष्ट्रीय अभ्यासक्रम व पाठ्यपुस्तक मंडळ आणि प्राथमिक शिक्षण संचालनालय बांगलाला नियमित शिक्षणमाध्यम म्हणून वापरतात; इंग्रजी आवृत्त्याही समांतर उपलब्ध आहेत. चकमा, मरमा, गारो, त्रिपुरा आणि सादरी यांसह काही भाषांमध्ये बहुभाषिक अध्यापन साहित्य उपलब्ध आहे. प्राथमिक आणि पूर्वप्राथमिक शिक्षणासाठी अशा सुविधा वाढवण्यात आल्या; 2022 मध्ये प्राथमिक शिक्षण प्रशासनाने पाच भाषांमध्ये जातीय समुदायांतील मुलांसाठी 219,364 पुस्तके वितरित केली. उपलब्धता शाळा, प्रदेश, शिक्षक आणि साहित्य यांवर अवलंबून असते आणि सर्व भाषा किंवा शालेय स्तरांचा समावेश करत नाही. BTV दररोज बांगला आणि इंग्रजीत नऊ बातमीपत्रे प्रसारित करते. बांगलादेश बेटारची बाह्य सेवा हिंदी, उर्दू, नेपाळी आणि अरबीचाही वापर करते. राष्ट्रीय प्रसारमाध्यमांमध्ये अल्पसंख्याक भाषांसाठी समान देशव्यापी सुविधा नोंदलेली नाही; स्थानिक आणि समुदायाधारित सेवा काही प्रमाणात ही उणीव भरून काढू शकतात. आंतरराष्ट्रीय मातृभाषा संस्था भाषिक-जातीय भाषांचे संशोधन करते आणि त्यांचे जतन व विकास यांना पाठबळ देते. मल्टिलिंग क्लाउड हे जातीय भाषांसाठी, लिप्यंतरणासाठी आणि समुदायांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी राज्याचे डिजिटल अभिलेखागार आहे. सांस्कृतिक कार्य मंत्रालय, लघु जातीय समूहांच्या सांस्कृतिक संस्थांसह, तसेच चिटगाँग हिल ट्रॅक्ट्स व्यवहार मंत्रालय संस्कृती आणि ओळखीला प्रोत्साहन देतात; मात्र त्यामुळे भाषेला आपोआप राज्याचा दर्जा मिळत नाही. बांगलाचा औपचारिक वापर करण्यासाठी कोणतेही विशेष भाषा शुल्क आकारले जात नाही; खासगी अनुवाद आणि दुभाषी सेवांचा खर्च सेवा पुरवठादार आणि परिस्थितीनुसार लागू शकतो.